Risale-i Nur Külliyatı içinde tevhid hakikatini en parlak ve kuşatıcı şekilde anlatan risalelerden biri de Ayetü’l-Kübrâ’dir. Bu eser için Hz. Ali’ye atfedilen bir iltifat ve manevî işaret Risale-i Nur’da özellikle “Sikke-i Tasdik-i Gaybî” bahislerinde geçer.
Bediüzzaman, Hz. Ali’nin gaybî kasidelerinde (özellikle Celcelûtiye olarak bilinen kaside) Risale-i Nur’a ve bazı parçalarına remizli ve işarî şekilde baktığını ifade eder.
Bediüzzaman bu iltifatı doğrudan şöyle anlamlandırır:
Ayetü’l-Kübra gibi eserler, kâinat kitabını konuşturup Allah’ın birliğini ispat eden büyük bir ders olduğu için, Hz. Ali gibi büyük bir zatın manevî nazarında takdir ve teşvike mazhar olmuştur.
Said Nursi’nin kaleme aldığı Âyetü’l-Kübrâ, onun hem iç dünyasını hem de yaşadığı dönemin şartlarını en berrak şekilde yansıtan metinlerden biridir. Bu eser yazılırken hâlet-i ruhiyesi ve amacı, birkaç temel noktada toplanabilir:
Hâlet-i Ruhiyesi (Ruh Hâli)
Said Nursî bu eseri yazdığı dönemde hem sürgün, hem yalnızlık, hem de şiddetli baskılar altındaydı. Özellikle tabiatçılık ve inkâr fikrinin yaygınlaştığı bir zaman diliminde, kalbinde derin bir ızdırap ve mesuliyet hissi taşıyordu.
Ancak bu ızdırap, karamsarlık değil; aksine güçlü bir iman heyecanına dönüşmüştü. Kâinata bakarken sıradan bir gözle değil, tefekkürle yanan bir kalple bakıyordu. Onun ruh hâli şu şekilde özetlenebilir:
Derin tefekkür: Kâinatı bir kitap gibi okuyup her varlıkta Allah’ın varlığını görme hali.
Şefkat ve endişe: İnsanların imansızlığa sürüklenmesine karşı içten bir kaygı.
Yakîn arayışı: İmanı sadece taklitten çıkarıp kesin bilgi (tahkikî iman) seviyesine ulaştırma arzusu.
İlham ve huzur: Tefekkür ettikçe gelen manevi bir genişlik ve iç huzur.
Ayetü’l-Kübrâ ve Yazılış Gayesi
Âyetü’l-Kübrâ’nın temel amacı, Allah’ın varlığını ve birliğini kâinatın diliyle ispat etmektir. Said Nursî hazretleri, burada klasik bir anlatım yerine, adeta bir seyyahın kâinat yolculuğu şeklinde ilerler.30
Eserin yazılış gayesi şu başlıklarda toplanabilir:
İmanı kurtarmak ve kuvvetlendirmek: İnsanların şüphelerini gidermek ve onları sağlam bir imana ulaştırmak.
Kâinatı konuşturmak: Göklerden yıldızlara, yeryüzünden canlılara kadar her şeyi birer “şahit” gibi göstererek Allah’ın varlığını ispat etmek.
Tabiatçılığı çürütmek: “Her şey tesadüf eseri olur” düşüncesine karşı, her şeyin bir ilim ve irade ile yaratıldığını göstermek.
Tefekkür yolunu öğretmek: Okuyucuya sadece bilgi vermek değil, nasıl düşünmesi gerektiğini de öğretmek.
Said Nursi’nin Âyetü’l-Kübrâ’yı yazarken, ruh hâlini daha somut görmek için, onu soyut ifadelerle değil sahne sahne düşünmek daha doğru olur:
-
Yalnız bir tefekkür sahnesi: Sürgünde olduğu bir yerde, çoğu zaman tek başına, dış dünya ile bağı sınırlı… Bir dağın eteğinde ya da bir kırda yürürken başını kaldırıp gökyüzüne bakıyor. Gökyüzü onun için sadece boşluk değil: Yıldızlar birer delil, Güneş bir şahit, Gece ve gündüz bir konuşma gibi. Bu anlarda içinden geçen duygu: “Bu kadar muhteşem bir düzen sahipsiz olamaz.” Bu, kuru bir düşünce değil; kalbinde hayretle karışık bir sevinç uyandırıyor.
-
İç sıkıntısı ve mesuliyet hissi: Toplumda iman zayıflıyor, inkâr fikirleri yayılıyor. Bu onu derinden sarsıyor. Onun kalbinden geçen duygu: “İnsanlar bu hakikati görmeden nasıl yaşar?” “Bu sessiz kâinat aslında konuşuyor, ama kimse duymuyor.” Bu yüzden içinde sürekli bir acele etme hissi var.
-
Kalem başında yoğunlaşma: Yazarken sıradan bir yazar gibi oturup cümle kurmuyor. Adeta zihninde kâinat sahneleri akıyor: Denizler, dalgalar; Ağaçlar, çiçekler; yıldızlar, galaksiler ve o, bunları bir mahkemedeki şahitler gibi konuşturuyor. Bu hâlde: Zihni çok canlı, kalbi heyecanlı, yazarken adeta coşkun bir anlatım içinde….
-
Korku değil, sarsılmaz güven: Her şeye rağmen içinde bir korku hâkim değil. Baskılar, sürgün, yalnızlık var ama bunların üstünde bir duygu var: Dayanma gücü ve teslimiyet. Şöyle bir ruh hâli: “Ben görevimi yapıyorum.” “Hakikat güçlüdür, ben değil.” Bu da ona içten gelen bir metanet veriyor.
-
Tefekkürden doğan huzur anı: Bazen de bütün bu yoğunluk içinde bir durgunluk gelir: Gökyüzüne bakar… Rüzgâr eser… Bir anda kalbine bir ferahlık yayılır. Bu an, onun için: Delillerin kesinleştiği, kalbin tatmin olduğu, ve imanın lezzet verdiği bir andır.
Said Nursî’nin bu eseri yazarken ruh hâli aynı anda şunları taşır: Yalnız ama dolu, üzgün ama ümitli, sakin ama içten içe coşkulu, baskı altında ama manen özgür….
Hülâsa: “Şu kâinat sarayında gezen seyyah, her tarafta gayet muntazam işler, hikmetli fiiller görür. Anlar ki, bu işler sahipsiz olamaz. Her bir şey, lisan-ı hâliyle Sâniini gösterir.”
Said Nursî Hazretleri, Kendisini bir “seyyah” gibi görüyor. Kâinata bakarken sadece gözle değil, kalp ve akılla bakıyor. Her şeyi konuşan bir delil gibi hissediyor. Asrın müceddidi, kainatı manen keşfeden seyyah Bediüzzaman Said Nursî….
