Şu âleme dikkatle bakıldığı vakit, iki türlü kanun olduğu, varlıkların bu iki kanunun izinde ve çerçevesi altında hareket ettikleri görülecektir. Bu iki yolun dışında bir başka yolun olmadığı da gayet açıktır. Onlar da fıtrî kanunlar ve kelam sıfatından gelen kanunlardır.
Fıtri Kanunların Tarifi
Allah’ın şu âleme koyduğu, canlı cansız, bitki, hayvan, insan herkesi kucaklayan kanunlara fıtri kanunlar (fıtrî şeriat) denmektedir. Bu kanunlar karşısında herkes eşittir. İnsan veya hayvan olması, kanunun sonuçlarını bilip bilmemesi neticeyi değiştirmez. Kanuna uyulursa sonuç müspet olur, uyulmazsa olumsuz olur. Bu kanunlara herkesin uyma ve itaat etme zorunluluğu vardır. Bunlara aykırı hareket etmenin cezası anında kesilmektedir. Başarılı olmak için de bunlara uygun hareket etmenin zorunluluğu gayet açık bir hükümdür.
Fıtrî kanunlar karşısında insanlar açısından inanan veya inanmayan farkı yoktur. Çünkü bu kanunlar inançla bağlantılı değillerdir. Bütün kainatın bağlı bulunduğu sabit kanunlardır. Mesela, yer çekimi fıtrî kanunlardan birisidir. Dünyanın içinde var olan her şey bu kanuna tabidir. İnsan, hayvan, bitki, cansız varlık olması bir ayrıcalık sağlamaz. Her varlık, yer çekimi kanununun sınırları içinde kalmak zorundadır. Hayatını ve varlığını devam ettirirken bu kanuna uygun yaşamak zorundadır.
Tabiat Kanunları ve Sosyal Hayattaki Tezahürleri
Suyun kaldırma gücü böyle bir kanundur. Havanın basıncı, taşın sertliği, suyun yumuşaklığı hepsi birer fıtrî kanundur. Tabi, bu kanunların da belli sınırları vardır. Bu sınırlar içerisinde kalındığı sürece bunlardan zarar görülmez. O sınırların dışına çıkılması halinde ise cezası anında kesilmekte, nadir istisnalar dışında hüküm hemen infaz edilmektedir.
Mesela, kendisini uçuracak bir alet veya mahareti yoksa yükselmenin bedelini, yere çakılmakla ödeyecektir. Uçabileceği bir aleti yoksa havada yükseğe çıkmak yanlış bir harekettir. Cezası da oradan düşmektir. Cezanın ağırlığı veya hafifliği daha ayrı ve yükseklikle ilgilidir.
Yüzme bilmeden denize dalmanın, suyun kaldırma gücüne güvenmenin yanlışlığı açıktır. Suyun kaldırma gücünden faydalanmak için ya yüzme bilinecek, ya da suyun üstünde kalmasını sağlayacak bir vasıtaya binilecektir. Hem yüzme bilmeyecek, yahut yüzmesini sağlayacak gemi gibi bir vasıtaya binmeyecek, sonra suyun kaldırma gücü var, nasıl olsa beni üstünde tutar diyerek denize dalacak, bu insanın karşılaşacağı sonuç denizin dibine doğru yüzmek olacaktır.
Sosyal hayatla ilgili fıtrî kanunlar da vardır. Mesela, tembelliğin sonu sefalettir. Tembellik, hem kendi yaratılışına, hem de kainattaki akışa karşı saygısızlıktır. Çalışmak, sosyal hayatın önemli bir kanunudur. Başarmanın şartlarından biri ve en önemlisidir. Çalışmadan kazanmak, emek vermeden bir sonuç elde etmek yaratılışa uygun bir hareket tarzı değildir. Dolayısı ile tembellik yaratılışa uygun bir hareket değildir. Kainatta her şey bir kemale doğru koşarken, bu akışa ters hareket etmek ne insana ne de başka bir canlıya yakışmaz. Evet, güneş meyveni pişirip olgunlaştırmak için üç ay gibi bir zaman ve her gün dünyayı ziyaret etmek gibi bir görev üstlenecek, buna karşılık insan olarak sana düşen de ağacı dikip o güneşin karşısına koymak olacaktır. Bunu yapmadan güneşten meyveni olgunlaştırmasını istemen sonuç almaya yetmez.
“İnsan için çalıştığından başkası yoktur.” (Necm Sûresi, 39.) âyeti, sosyal hayatı düzenleyen önemli bir kanundur. Bu kanun karşısında bütün insanlar eşittir. Kimsenin imtiyazı yoktur.
Fıtrî kanunlara aykırı hareketin cezası hemen verilir. Geciktirme yoktur.
Kelam sıfatından gelen kanunlar ise adına din dediğimiz kanunlardır. Onlar yaşayana mutluluk verir. Sonuçları da bazen dünyada görülür, bazen de ahirete sarkar.
