Temmuzun sonlarıydı. Hava hâlâ sıcaktı ama geceleri biraz dinmişti. O tanıdık oda, o tanıdık yüzler. Kerem geldiğinde diğerleri oturmuştu bile. Tıp fakültesinin son sınıfındaki Mert, otuz altı saatlik nöbetten yorgundu ama gözlerinde o alışık his vardı – merak.
Kerem kitabı açtı: “Bu hafta Üstad çok farklı bir şey yapıyor. Doğrudan sana konuşuyor. ‘Dünyada sana ait çok emirler var’ diyor. Sekiz şey sayıyor. Ve her birinin ne olduğunu bilmediğimizi söylüyor. Sonra iki çok güzel bölüm geliyor: çoban ve koyun meselesi ve kalbin sonsuzluğa açılan pencere olduğu hakikati…”
İlahiyatın o sakin, dingin üslubuyla konuşan Kerem’e, psikoloji bölümünde okuyan ev arkadaşı Selim gülümseyerek eşlik etti: “Başlayalım,” dedi
Birinci Durak: Sana Ait Zannettiklerinin Sekizi
Kerem okudu:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki) Dünyada sana ait çok emirler vardır. Amma ne mâhiyetlerinden ve ne âkıbetlerinden haberin olmuyor.”
“Bu giriş çok önemli,” dedi mühendislikte okuyan, zihni hep analitik çalışan Can. Lafı hiç dolandırmadan, o hazırcevap tarzıyla araya girdi: “Sana ait. Ama haberdar değilsin. Yani üzerine tapu çıkarttığın, sahiplendiğin şeylerin ne olduğunu bilmiyorsun. Ve Üstad sırayla anlatıyor.”
Kerem birincisini okudu:
“Biri, cesettir. Evet, cesedin genç iken lâtif, zarif ve güzel gül çiçeğine benzerse de, ihtiyarlığında kuru ve uyuşmuş kış çiçeğine benzer ve tahavvül eder.”
Mert güldü, odadakileri de gülümseten içten bir gülüşle: “Vallahi acildeki o yoğun nöbetten sonra benim ceset zaten şu an kış çiçeği kıvamında ama işin tıbbi boyutu tam da bu! Genç beden canlı, elastik, hızlı iyileşiyor. Yaşlı beden yavaş, kırılgan, zaman alıyor. Aynı cisim ama tamamen farklı. Gül ile kış çiçeği. Beden senin değil; zaten dönüşüyor, senin kontrolünde değil.”
Kerem ikincisini okudu:
“Biri de hayat ve hayvaniyettir. Bunun da sonu ölüm ve zevaldir.”
Fizik bölümünün getirdiği o her şeyi derinlemesine sorgulayan yapısıyla Emre, elindeki kalemi parmaklarının arasında çevirerek düşünceli konuştu: “Hayvanî hayat; yeme, içme, uyuma, hareket etme. Bunların hepsi sona eriyor. Bu da sana ait değil. Başladığı gibi bitecek.”
“Biri de insaniyettir. Bu ise, zeval ve beka arasında mütereddittir. Dâim-i Bâkînin zikriyle muhafazası lâzımdır.”
Selim yavaşça konuşup odadaki havayı psikolojinin o derin sularına çekti: “En ilginç olan bu. Üç şeyden sadece insaniyet iki seçenek arasında sallanıyor. Zeval de mümkün, beka da mümkün. Ama nasıl muhafaza edilir? Dâim-i Bâkî‘nin zikri ile. Geçiciye bağlı kalan insaniyet solar. Kalıcıya bağlı kalan beka buluyor.”
“Biri de ömür ve yaşayıştır. Bunun da hududu tayin edilmiştir; ne ileri ve ne de geri bir adım atılamaz. Bunun için elem çekme, mahzun olma. Tahammülünden âciz, tâkatinden hariç olduğun tûl-i emel yükünü yüklenme.”
Can hemen bir mühendis pratikliğiyle konuyu bağladı: “Ömrün sınırı belli. Ne ertelenebilir ne öne alınabilir. Üstad diyor ki: O zaman tahammül edemeyeceğin uzun emellerin yükünü neden taşıyorsun? Sınırlı olan ömre sonsuz emeller yüklemek, maksimum taşıma kapasitesi beş kilo olan bir sırt çantasını elli kiloyla doldurup yürümeye çalışmak gibi.”
“Biri de vücuttur. Vücut zaten senin mülkün değildir. Onun mâliki ancak Mâlikü’l-Mülktür. Ve senden daha ziyade senin vücuduna şefkatlidir. Binaenaleyh, Mâlik-i Hakikînin daire-i emrinden hariç o vücuda karıştığın zaman zarar vermiş olursun: ümitsizliği intaç eden hırs gibi.”
Mert ayağa kalktı, uzun süre oturmaktan uyuşan bacaklarını açmak ister gibi odada yürüdü: “Bu beni en çok etkileyen cümle. ‘O senden daha çok senin vücuduna şefkatlidir.’ Doktor olarak bunu her gün klinikte yaşıyorum. Hastalar bazen kendi bedenlerine karşı en zalim olanlar. Gece uyumuyor, yemiyor, stres içinde patlıyor. Ama Malik olan şefkatle bakıyor. Ve sen O’nun izninin dışında karıştırdığında zarara yol açıyorsun.”
“Biri de belâ ve musibetlerdir. Bunlar zâildir, devamları yoktur. Zevalleri düşünülürse, zıtları zihne gelir, lezzet verir.”
Selim psikolojik boyutu kattı: “‘Zevalleri düşünülürse zıtları zihne gelir.’ Bilişsel yeniden çerçeveleme diyoruz buna. Acının geçeceğini düşünmek, o acı içindeyken zıddını, yani rahatlığı hayal ettiriyor. Ve o hayal şimdiki acıyı hafifletiyor.”
“Biri de, sen burada misafirsin. Ve buradan da diğer bir yere gideceksin. Misafir olan kimse, beraberce getiremediği birşeye kalbini bağlamaz. Bu menzilden ayrıldığın gibi, bu şehirden de çıkacaksın. Ve keza, bu fâni dünyadan da çıkacaksın.”
Emre güldü: “Bu tekrarlanan bir ders Hubâb’tan beri. Misafir. Ama her seferinde farklı bir boyutu açılıyor. Bu sefer: ‘Beraberinde götüremeyeceğine kalbini bağlama.’ Çok pratik bir ölçüt. ‘Bunu yanımda götürebilir miyim?’ Hayırsa, kalbini verme.”
Kerem son kısmı okudu:
“Öyleyse, aziz olarak çıkmaya çalış. Vücudunu Mûcidine feda et. Mukabilinde büyük bir fiyat alacaksın. Çünkü feda etmediğin takdirde, ya bâd-ı hevâ zâil olur, gider veya O’nun malı olduğundan, yine O’na rücû eder.”
Can durdu, elindeki boş bardağı masaya bırakırken: “İki seçenek. Ya Allah’a feda edersin, büyük bir karşılık alırsın. Ya da feda etmezsin; ya boşa gider ya da yine O’na döner. Her halükarda O’nun. O zaman bilinçli olarak ver, karşılığını al.”
“Eğer vücuduna itimad edersen, ademe düşersin. Çünkü ancak vücudun terkiyle vücut bulunabilir. Ve keza, vücuduna kıymet vermek fikrinde isen, o vücuttan senin elinde ancak bir nokta kalabilir. Bütün vücudun cihet-i erbaasıyla ademler içerisinde kalır. Amma, o noktayı da elinden atarsan vücudun tam mânâsıyla nurlar içinde kalır.”
Selim derin bir iç çekerek konuştu: “Bu tasavvufun özü. Fena. Kendi varlığından geçmek. Tutarsan bir noktana sığıyor. Bırakırsan sonsuzluk sana sığıyor. Paradoks gibi görünüyor ama değil. Bırakmak, kaybetmek değil; genişlemek.”
Kerem sekizincisini okudu:
“Biri de, dünyanın lezzetleridir. Bu ise, kısmete bağlıdır. Talebinde kalâka düşer. Ve sür’at-i zevali itibarıyla, aklı başında olan, onları kalbine alıp kıymet vermez.”
Mert yerine otururken lafı bağladı: “Lezzetler bile kader ile bağlı. Koşsan da yakalayamazsın, gelecekse gelir. Ve gelen de çabuk gidiyor. Akıllı adam kalbine almıyor; tadıyor ama bağlanmıyor.”
Kerem son büyük delili okudu:
“Dünyanın âkıbeti ne olursa olsun, lezâizi terk etmek evlâdır. Çünkü âkıbetin ya saadettir; saadet ise şu fâni lezâizin terkiyle olur. Veya şekavettir. Ölüm ve idam intizarında bulunan bir adam, sehpanın tezyin ve süslendirilmesinden zevk ve lezzet alabilir mi? Dünyasının âkıbetini küfür sâikasıyla adem-i mutlak olduğunu tevehhüm eden adam için de terk-i lezâiz evlâdır. Çünkü, o lezâizin zevaliyle vukua gelen hususî ve mukayyed ademlerden, adem-i mutlakın elîm elemleri her dakikada hissediliyor. Bu gibi lezzetler o elemlere galebe edemez.”
Can güldü, ama ağır bir gülüştü: “Bu çok keskin bir mantık. İki ihtimal: saadet veya şekavet. İkisinde de lezzetleri terk etmek daha mantıklı. Saadette zaten onları bırakmak gerekiyor. Şekavette ise… İdam sehpasını süslemekle meşgul olmak gibi… Her iki senaryoda akıllı seçim aynı…”
İkinci Durak: Çoban, Taş ve Koyun
Kerem, odadaki derin sessizliği bozmak ister gibi ikinci bölümü okudu. Sesi biraz değişti; daha sıcak, daha hikâyeli:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! Mer’ayı tecavüz eden koyun sürüsünü çevirtmek için çobanın attığı taşlara musâb olan bir koyun, lisan-ı haliyle, ‘Biz çobanın emri altındayız. O bizden daha ziyade faydamızı düşünür. Madem onun rızası yoktur, dönelim’ diye kendisi döner, sürü de döner.”
Emre güldü: “Çok sevimli bir metafor. Koyuna taş çarpıyor. Ağrıyor. Ama şikâyet etmiyor; dönüyor. Çünkü biliyor: Çoban benden iyi biliyor. Bu taş bana zarar değil, fayda için atıldı.”
Can, Mert’e dönüp bıyık altından gülümsedi: “Mert, acilde nöbet tutarken hastalar sana direnince sen de taş atıp sürüye katmaya çalışmıyorsun değil mi?”
Mert gözlerini devirerek güldü: “Yok kardeşim, ben çobanın taşını yerken tebessüm etmeye çalışan taraftayım genelde. Ama şaka bir yana, acilde bazen o taşın değerini anlıyorsun.”
Selim psikolojik boyutu kurdu: “Güvenli bağlanma teorisi var psikolojide. Bir çocuk düştüğünde ne yapar? Annesine koşar. Çünkü annenin iyi niyetine güveni var. O güven düşmeyi bile tolere ettiriyor. Koyun da öyle. Çobana güveni var, taşı kabul ediyor.”
Kerem devam etti:
“Ey nefis! Sen o koyundan fazla âsi ve dâll değilsin. Kaderden sana atılan bir musibet taşına mâruz kaldığın zaman, ‘Biz Allah’ın kullarıyız; sonunda yine Ona döneceğiz’ söyle ve merci-i hakikîye dön, imana gel, mükedder olma. O seni senden daha ziyade düşünür.”
Mert alçak sesle konuştu: “‘O seni senden daha ziyade düşünür.’ Bu cümle… Hasta başında çok ihtiyacım oluyor buna… Hem hastam için hem kendim için… Çaresizlik anlarında bu cümle farklı bir şey yapıyor insana…”
Can analiz etti: “Üstad burada çok zekice bir şey yapıyor. Diyor ki: Koyun bile anlıyor bunu. Sen daha az mı anlıyorsun? Ve ‘âsi ve dâll değilsin’ diyor, yani sen de anlayabilirsin, anlamalısın… Karşılaştırma hem kınamak için değil, teşvik için…”
Emre bağladı: “Ve ‘merci-i hakikîye dön’ diyor. Gerçek merciye… Yani musibet gelince şikâyeti insanlara değil, Allah’a götür. İnsanlar geçici merciler, Allah kalıcı mercii… Ve o dönüş, ‘İnnâ lillah ve innâ ileyhi râciûn’un pratik karşılığı…”
Üçüncü Durak: Kalp Neden Sonsuzluk İstiyor?
Kerem son bölümü okudu. Bu bölüm için önce durdu.
“Bu risalenin belki en güzel bölümü,” dedi. “Kalbin neden bu dünyaya razı olmadığını anlatıyor.”
“İ’lem eyyühe’l-aziz! Kalbin umûr-u dünyeviyeyle kasden iştigal etmek için yaratılmış olmadığı şöylece izah edilebilir: Görüyoruz ki, kalb, hangi birşeye el atarsa, bütün kuvvetiyle, şiddetiyle o şeye bağlanır.”
Selim başını kaldırdı: “Bu gözlem çok doğru. Kalp yarım iş yapmıyor. Bir şeyi sevince tam seviyor, bir şeye bağlanınca tam bağlanıyor. Bölünmüyor, parçalanmıyor. Bütün kuvvetiyle giriyor.”
Mert ekledi: “Psikolojide buna ‘tam katılım’ deniyor. Kalp doğası gereği tam katılım istiyor. Yarım sevgi, yarım bağlılık kalp için bir çeşit işkence…”
“Büyük bir ihtimamla eline alır, kucaklar. Ve ebedî bir devamla, onunla beraber kalmak istiyor. Ve onun hakkında tam manasıyla fena olur. Ve en büyük ve en devamlı şeylerin peşindedir, talebindedir.”
Can heyecanlandı, gözleri parlayarak: “Dört özellik saydı Üstad. Bütün kuvvetiyle bağlanıyor. Ebedî devam istiyor. Tam fena oluyor. En büyük ve en devamlı olanı arıyor. Şimdi bunu dünyevî şeylerle karşılaştır.”
Kerem devam etti:
“Hâlbuki umur-u dünyeviyeden herhangi bir emir olursa, kalbin istek ve âmâline nazaran bir kıl kadardır. Demek kalb, ebedü’l-âbâda müteveccih açılmış bir penceredir; bu fâni dünyaya razı değildir.”
Selim yavaşça tekrarladı: “‘Ebedü’l-âbâda müteveccih açılmış bir pencere…’ Sonsuzluğa dönük açılmış bir pencere… Kalp sonsuzluğa bakıyor; dünya o pencerenin önünden geçiyor. Ve kalp ona ‘Dur, sana yeterim’ demiyor. Çünkü o pencere çok daha büyük şeye açık…”
Emre bunu fizikten bir benzetmeyle açtı: “Laboratuvardaki koca bir dev teleskopu düşünün. Teleskopun önüne parmağını koysan, parmağını görürsün. Ama teleskop parmağa bakmak için yapılmamış. Yıldızlara bakıyor. Kalp de böyle. Dünyevî şeyler önüne geliyor ama kalp onlar için yapılmamış. Sonsuzluk için yapılmış.”
Mert bağladı: “Ve bu bize şunu söylüyor: Kalp dünyaya razı olmadığında sorun yok. Bu onun arızası değil, onun doğası. Kalp sonsuzluğa razı olmak için yaratılmış. Sınırlıya razı olması beklenmez.”
Can son noktayı koydu: “‘Kıl kadar…’ Dünyevî her şey, kalbin arzularının yanında bir tüy kadar değersiz ve dar kalıyor… Bu ne kadar güçlü bir ölçüt… Mal, makam, şöhret, zevk… Kalbin kapasitesine göre bunların hepsi sadece birer zerre… Ve o devasa kalbi bu daracık zerrelerle doldurmaya çalışmak, okyanusa bir damla koyup ‘artık doldu’ demek gibi…”
Gecenin Özeti: Bırak ki Dolsun
Gece geç olmuştu. Dışarıda temmuz sıcağı dinmişti biraz… Bardaklar boştu.
Kerem kitabı kapattı: “Bu hafta Üstad çok pratik ve çok derin bir yerde buluştu. Sekiz şeyi saydı ve hepsinde aynı şeyi söyledi: Bunlar senin değil, bağlanma… Sonra çoban metaforuyla musibet taşlarını anlattı: Çoban senden iyi biliyor, dön… Ve en sonunda kalbin sırrını açtı: Kalp sonsuzluğa açık bir pencere… Dünyaya razı olması beklenemez.”
Selim ekledi: “Bu üç bölüm aslında tek bir hakikatin üç yüzü… Sana ait zannettiklerin senin değil: bu özgürlük… Musibetler çobanın taşı: bu güven… Kalp sonsuzluğa açık: bu istikamet… Özgür, güvenli ve yönü belli bir insan olabilmek için bu üçü lazım.”
Mert ayağa kalktı: “Ben çoban ve koyun bölümünü götürüyorum. Taş çarpınca şikâyet etmek yerine dönmek… Bu kadar basit ama bu kadar zor… ‘O seni senden daha ziyade düşünür.’ Bu cümle yeterli…”
Can ceketini giydi: “O ‘kıl kadar’ benzetmesi zihnime kazındı. İçimde ne kadar çok daracık, fani şey biriktirdiğimi fark ettim. Oysa kalp onlara razı değil, ama ben zorla razı etmeye çalışıyorum. Üstad diyor ki: Bırak o dar kalıpları, pencere büyük, açık kalsın.”
Emre kapıya yürüdü, durdu: “‘Ancak vücudun terkiyle vücut bulunabilir.’ Bu paradoks değil, derin bir gerçek… Tutarsan kaybedersin. Bırakırsan bulursun. Bırakmak cesareti gerektiriyor. Ama karşılığı var.”
Kapı açıldı. Temmuz gecesinin son serinliği içeri doldu. Sokak ıssızdı. Sokak lambası yanıyordu. Üç genç dışarı çıktı. Her biri içinde bir şeyi bırakmıştı geride…
Kıl kadar bir şeyi.
Ve o bırakışta bir pencere açılmıştı.
