(Nur-u Muhammedî, Kalbin Şeceresi ve İki Tağutun Kırılması)
Temmuz ortasını geçiyordu. Üniversite kampüsünün bitişiğindeki o dar sokakta, eski apartmanın üçüncü katındaki dairenin penceresinden dışarıya huzurlu bir ışık sızıyordu.
İçeride sımsıcak bir atmosfer vardı. Hubâb’ı bitirmişlerdi geçen hafta. O gece ayrılırken herkes içinde bir şey taşıyarak çıkmıştı. Bu hafta ev sahipleri Kerem ve Selim’in organizasyonuyla yeni bir risaleye başlıyorlardı: Habbe. Bir tohum, bir çekirdek demek.
Kerem kitabı açarken durdu. “Habbe’nin girişine bakın,” dedi. “Üstad kendini nasıl tanıtıyor? ‘Ben tevhid meyveleriyle yüklü bir ağaç dalıyım. Tevhid incileriyle dolu bir denizin damlasıyım.’ Risale başlamadan önce bile bu kadar derin bir şey söylüyor.”
Selim bardağına baktı, kaşığıyla çayını karıştırırken düşünceliydi: “Hem dal hem damla. İkisi de küçük. İkisi de büyük bir bütünün parçası. Ve ikisi de taşıyor: biri meyve, biri inci.”
Emre güldü: “Üstad mütevazı gibi görünen ama aslında çok yüklü bir tanıtım yapıyor. ‘Ben küçüğüm ama içim dolu’ diyor.”
Mert yerleşti koltuğa… “Hadi bakalım, çekirdeği çitlemeye başlayalım o zaman,” diyerek herkesi güldürdü. Can kalemi hazırladı. Başlıyorlardı.
Birinci Durak: Nur-u Muhammedî -Altı Kapıdan Altı Tanım
Kerem boğazını temizleyip okudu:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki) Şu gördüğün büyük âleme büyük bir kitap nazarıyla bakılırsa, nur-u Muhammedî o kitabın kâtibinin kaleminin mürekkebidir.”
“Kâtip Allah,” dedi Can mühendis pratikliğiyle. “Kalem, O’nun yaratma aracı. Mürekkep ise nur-u Muhammedî. Yani o nur, kâinat kitabının her harfinde, her kelimesinde var. Kitabı oluşturan madde o nur.”
Selim devam etti: “Bir kitap düşün. Harfler görünüyor, kelimeler görünüyor. Ama onları var eden mürekkep. Mürekkep olmadan harf yok. Nur-u Muhammedî, kâinatı görünür kılan mürekkep gibi.”
Kerem devam etti:
“Eğer o âlem-i kebir bir şecere tahayyül edilirse, nur-u Muhammedî hem çekirdeği, hem semeresi olur.”
Emre fizikçi gözüyle baktı, gözlüğünü düzeltti : “Hem başlangıç hem sonuç. Hem çekirdek hem meyve. Yani o nur hem kâinatın başladığı noktada, belki o Big Bang anında, hem bittiği noktada var. Baştan sona kapsıyor.”
“Eğer dünya mücessem bir zîhayat farz edilirse, o nur onun ruhu olur. Eğer büyük bir insan tasavvur edilirse, o nur onun aklı olur.”
Mert düşünceli konuştu: “Ruh ve akıl. İkisi de görünmez ama ikisi de var eden. Bedeni canlı kılan ruh. Davranışı yönlendiren akıl. Nur-u Muhammedî, kâinatı hem canlı kılıyor hem yönlendiriyor.”
“Eğer pek güzel şaşaalı bir cennet bahçesi tahayyül edilirse, nur-u Muhammedî onun andelîbi olur.”
Selim güldü: “Andelîb bülbül demekmiş, geçen sözlükten baktım. Bahçenin en güzel şeyini kim duyurur? Bülbül. Bahçedeki her güzellik var ama bülbül olmadan o güzellik dile gelmiyor. Nur-u Muhammedî, kâinatın sesini dile getiren bülbül.”
“Eğer pek büyük bir saray farz edilirse, nur-u Muhammedî o Sultan-ı Ezelin makarr-ı saltanat ve haşmeti ve tecelliyat-ı cemaliyesiyle âsâr-ı san’atını hâvi olan o yüksek saraya nâzır ve münâdi ve teşrifatçı olur. Bütün insanları dâvet ediyor. O sarayda bulunan bütün antika san’atları, harikaları ve mucizeleri târif ediyor. Halkı o saray Sâhibine, Sâniine iman etmek üzere câzibedar, hayretefzâ dâvet ediyor.”
Can tüm bu tanımları zihninde bir şemaya oturtur gibi bağladı: “Bu altı metaforu yan yana koyalım: mürekkep, çekirdek ve meyve, ruh, akıl, bülbül, teşrifatçı. Her biri farklı bir yönü gösteriyor. Mürekkep: varoluşsal temel. Çekirdek-meyve: başlangıç ve son. Ruh: hayat kaynağı. Akıl: yönlendirici. Bülbül: güzelliği dile getiren. Teşrifatçı: insanları Allah’a çağıran.”
Emre ekledi: “Ve bu altı tanımın hepsi bir ortak noktada buluşuyor: Nur-u Muhammedî olmadan kâinat eksik. Kitap ama mürekkepsiz. Ağaç ama meyve ve çekirdeksiz. Beden ama ruhsuz. Bahçe ama bülbülsüz. Saray ama teşrifatçısız. O nur, kâinatı tamamlayan şey.”
İkinci Durak: Hilkat Şeceresinin Semeresi ve Kalbin Derinliği
Selim çayları tazelemek için mutfağa seğirttiğinde, Kerem devam etti:
“ İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki) Hilkat şeceresinin semeresi insandır. Malûmdur ki, semere bütün eczânın en ekmeli ve kökten en uzağı olduğu için, bütün eczânın hâsiyetlerini, meziyetlerini hâvidir. Ve keza, hilkat-i âlemin ille-i gaiye hükmünde olan çekirdeği yine insandır.”
Selim elinde çay tepsisiyle içeri girerken söze girdi: “İlle-i gaiye, nihai amaç, son sebep demektir. Aristoteles’in terminolojisinden. Bir şeyin ‘neden var olduğu’ sorusunun cevabı. Kâinatın nihai amacı insan. Ve aynı zamanda semeresi, meyvesi.”
Emre hemen itiraz edecek gibi oldu: “Ama Selim, modern fizik ‘neden’ sorusuyla ilgilenmez, ‘nasıl’ı inceler. Aristoteles’in o determinist kalıpları bugünkü kuantum dünyasında biraz hantal kalmıyor mu? Doğa determinist bir saat gibi tıkır tıkır işlemiyor ki bir amacı olsun.”
Kerem araya girdi ilahiyatçı birikimiyle: “Emre, fizik laboratuvarda haklı olabilir ama Üstad burada laboratuvarı değil, o laboratuvarın varlık amacını sorguluyor. Buradaki ‘ille-i gaiye’ Aristoteles’in mekanik determinizmi değil; kâinatın kör bir tesadüf olmadığını, baştan beri insan gibi bir meyve için programlandığını söyleyen İlahî bir kastın ifadesi.”
Can hazırcevaplığıyla ortalığı yumuşattı: “Yani fizik formülü yazar, ilahiyat da o formülün telif hakkını açıklar. Sonuçta kâinat insana doğru büyüdü ve insan kâinata anlam veriyor.”
Mert tıbbi bir paralel kurdu: “Bir organizmanın en gelişmiş organı, o organizmanın tüm gelişme devreleri birikimini taşır. Beyin, milyonlarca yıllık gelişme sürecinin ürünü. İnsan da kâinatın tüm birikiminin ürünü. Ama aynı zamanda o birikimin amacı.”
“Sonra, o şecerenin semeresi olan insandan bir tanesini şecere-i İslâmiyete çekirdek ittihaz etmiştir. Demek o çekirdek, âlem-i İslâmiyetin hem bânisidir, hem esasıdır.”
Emre düşünceli konuştu: “Kâinatın meyvesi insan. İnsanların içinden bir tanesini İslâm şeceresine çekirdek yaptı. O çekirdek hem kurucu hem temel. Burada bahsedilen Peygamber Efendimiz. Nur-u Muhammedî ile başlıktaki konu birleşiyor.”
Kerem kalp bölümüne geçti:
“Fakat o çekirdeğin çekirdeği kalbdir. Kalbin ihtiyacat saikasıyla âlemin envâıyla, eczâsıyla pek çok alâkaları vardır. Esmâ-i Hüsnânın bütün nurlarına ihtiyaçları vardır. Dünyayı dolduracak kadar o kalbin hem emelleri, hem de düşmanları vardır. Ancak, Ganiyy-i Mutlak ve Hâfız-ı Hakikiyle itminan edebilir.”
Selim yavaşça konuştu: “‘Çekirdeğin çekirdeği kalb.’ Kâinattan insana, insandan kalbe geliyoruz. Her adımda daha derine. Ve kalp ne istiyor? Tüm güzel isimlerin nuruna muhtaç. Bütün âlemle alâkalı emelleri var. Ve tüm bu ihtiyaçları ancak Ganiyy-i Mutlak, yani sonsuz zengin olan karşılayabilir.”
Mert bu kez ciddileşerek psikolojik boyutu açtı: “Bizim klinikte gördüğümüz o ağır depresyonlar, narsisistik yaralanmalar, Maslow’un o meşhur ihtiyaçlar hiyerarşisi… Hepsi aynı şeyi söylüyor: İnsanın en derin katmanında hiçbir dünyevi şeyin tam karşılayamadığı bir ihtiyaç var. Üstad buna kalp diyor ve karşılayacak olanı Ganiyy-i Mutlak olarak gösteriyor. Aksi takdirde insan, dünyayı yutsa yine aç kalıyor.”
“Ve keza, o kalbin öyle bir kabiliyeti vardır ki, bir harita veya bir fihriste gibi bütün âlemi temsil eder. Ve Vahid-i Ehadden başka merkezinde bir şeyi kabul etmiyor. Ebedî, sermedî bir bekadan maada bir şeye razı olmuyor.”
Can heyecanlandı: “Kalp bir harita gibi tüm âlemi temsil ediyor. Ve iki şeyi kabul etmiyor: Merkezine Allah’tan başkasını almıyor, geçici bir şeye razı olmuyor. Ebediyet istiyor. Sonsuzluk istiyor. Bu ikisi birbirini tamamlıyor: Kalp sonsuzluk ister, onu verebilecek tek Zât Allah.”
Emre ekledi: “Ve ‘Vahid-i Ehadden başka merkezinde bir şeyi kabul etmiyor.’ Bu çok önemli. Kalp farklı şeyleri içine alabilir ama merkeze sadece birini koyabiliyor. Ve o merkez dolmadan kalp huzur bulmuyor. Başka şeyler merkeze konunca kalp isyan ediyor.”
Üçüncü Durak: Kalp Çekirdeği Yeşerirse
Kerem devam etti:
“İnsanın çekirdeği olan kalb, ubudiyet ve ihlâs altında İslâmiyetle iska edilmekle imanla intibaha gelirse, nurânî, misâlî âlem-i emirden gelen emirle öyle bir şecere-i nurânî olarak yeşillenir ki, onun cismânî âlemine ruh olur. Eğer o kalb çekirdeği böyle bir terbiye görmezse, kuru bir çekirdek kalarak nura inkılâp edinceye kadar ateşle yanması lâzımdır.”
Mert bu bölümde durdu: “Üç unsur var terbiyede: ubudiyet, ihlâs, İslâm. Kulluk, samimiyet, İslâm ile sulanma. Bu üçü bir araya gelince çekirdek filizleniyor.”
Selim ekledi: “‘İmanla intibah.’ İntibah, uyanış demek. İman bir uyanış. Ve o uyanışla kalp nurlu bir ağaca dönüşüyor. ‘Cismânî âlemine ruh olur.’ Yani bedeni de aydınlatıyor, maddi hayatı da anlamlı kılıyor.”
Emre o ağır cümleye geldi: “‘Eğer terbiye görmezse, kuru çekirdek kalarak nura inkılap edinceye kadar ateşle yanması lazımdır.’ Bu ağır. Çok ağır.”
Can düşünceli konuştu: “Bir çekirdek düşün. Toprak olmazsa, su olmazsa, sıcaklık olmazsa… çimlenmez. Ama çimlenmeden de aynı çekirdek kalamaz. Ya filizlenir ya çürür. Kalp de öyle. Ya iman ve ihlâsla filizlenir, ya da sonunda ateşle dönüşüm gerekiyor.”
Selim psikoloji derslerinde tartıştıkları varoluşçu krizleri hatırlayarak katkıda bulundu: “Bu bence bir tehdit değil, fıtri bir gerçek. Bunu psikolojideki o ağır varoluşsal krizlere benzetebiliriz. Frankl’ın bahsettiği o ‘anlam boşluğu’ var ya… İnsan kendi özünü bulamazsa, o içindeki boşluk onu anksiyete ve pişmanlık ateşiyle yakmaya başlar. Kalp de dönüşüm istiyor. Ya sevgiyle, imanla, ihlâsla dönüşüyor. Ya da ağır bir yolla.”
Kerem hayal bölümüne geçti:
“Ve keza, o habbe-i kalb için, pek çok hizmetçi vardır ki, o hâdimler kalbin hayatiyle hayat bulup inbisat ederlerse, kocaman kâinat onlara tenezzüh ve seyrangâh olur. Hattâ kalbin hâdimlerinden bulunan hayal, meselâ en zayıf, en kıymetsiz iken, hapiste ve zindanda kayıtlı olan sahibini bütün dünyada gezdirir, ferahlandırır. Ve şarkta namaz kılanın başını Hacerü’l-Esvedin altına koydurur. Ve şehadetlerini Hacerü’l-Esvede muhafaza için tevdi ettirir.”
Mert güldü içten: : “Tıp fakültesinin o boğucu kütüphanesinde sabahlamaktan bunaldığımda beni Akdeniz sahillerine uçuran şey bu işte! ‘En zayıf, en kıymetsiz olan hayal.’ Ama ne yapıyor? Hapsedilmiş birini dünyada gezdiriyor. Doğuda namaz kılan birini Mekke’ye götürüyor. Hayal, kalbin en küçük hizmetçisi bile bu kadar güçlü.”
Emre ekledi: “Ve ‘kâinat seyrangâh olur.’ Gezinti alanı. Yani kalp canlanınca, kâinat o kalbin bahçesine dönüşüyor. Dışarıda değişen bir şey yok; ama içerideki uyanış her şeyin görünüşünü değiştiriyor.”
Can bağladı: “Haşir meselesine de bağlıyor Üstad:”
“Mâdem benî Âdem kâinatın semeresidir. Nasıl ki, bir harmanda başaklar döğülür; tasfiye neticesinde semereler istibka ve iddihar edilir. Binaenaleyh, haşir meydanı da bir harmandır; kâinatın başak ve semeresi olan benî Âdemi intizar etmektedir.”
Selim yavaşça konuştu: “Harman metaforu. Başaklar dövülür, tasfiye edilir. Semer olan kalır. Haşir de böyle bir harman. Ve kâinatın o harmanı bekliyor. Çünkü kâinatın semeresi insan ve o semerenin toplanması haşirle tamamlanıyor.”
Dördüncü Durak: Kişisel Âlem ve Günahın Ağırlığı
Kerem dördüncü bölümü okudu:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki) Şu görünen umumî âlemde her insanın hususî bir âlemi vardır. Bu hususî âlemler, umumî âlemin aynıdır. Yalnız umumî âlemin merkezi şemstir. Hususî âlemlerin merkezi ise şahıstır. Her hususî âlemin anahtarları o âlemin sâhibinde olup letâifiyle bağlıdır.”
Can heyecanlandı: “Her insanın kendi âlemi var. Büyük âlemin aynısı ama merkezi farklı. Büyük âlemde merkez güneş. Kişisel âlemde merkez o kişi.”
Selim koltuğunda dikleşti, gözleri parlamıştı: “Fenomenoloji bunu çok iyi tanımlıyor. Husserl veya Heidegger okurken hep bu ‘öznel dünya’ meselesine çarpardık. Her birey dünyayı kendi perspektifinden deneyimliyor. Aynı güneş, aynı hava, ama her insan için farklı anlam taşıyor. Bu sadece öznel bir şey değil; gerçekten her insanın ayrı bir âlemi var.”
“O şahsî âlemlerin safveti, hüsnü ve kubhu, ziyası ve zulmeti, merkezleri olan eşhasa tâbidir. Evet, aynada irtisam eden bir bahçe, hareket, tegayyür ve sair ahvalinde aynaya tâbi olduğu gibi, her şahsın âlemi de, merkezi olan o şahsa tâbidir: Gölge ve misal gibi.”
Emre güldü: “Ayna metaforu çok güzel. Aynadaki bahçe aynaya tabi. Ayna kirlenirse bahçe bulanık görünür. Ayna kırılırsa bahçe parçalanır. Her insanın âlemi de o insanın aynası.”
Mert konuştu: “Ve bu çok pratik bir şey söylüyor. Dünya mı değişti, ben mi değiştim sorusu. Çoğu zaman dünyamız değişmiyor; biz değişiyoruz. Ama biz değişince âlemimiz değişiyor.”
“Binaenaleyh, cisminin küçüklüğüne bakıp da günahlarını küçük zannetme. Çünkü kalbin kasâvetinden bir zerre, senin şahsî âleminin bütün yıldızlarını küsufa tutturur.”
Selim durdu: “Bu çok ağır bir uyarı. Günahı küçük görme. Çünkü günahın bedeni küçük, ama etkisi senin tüm kişisel âlemini karartıyor. Kalbin bir zerrecik katılaşması, tüm yıldızlarını tutuluyor.”
Can bağladı: “Yani günahın büyüklüğü hacmiyle değil, kalbe etkisiyle ölçülüyor. Küçük bir alışkanlık, küçük bir gaflet, küçük bir kasavet… Ama kişisel âlemin tüm ışığını söndürebilir.”
Mert tıbbi bir paralel kurdu: “Tek bir virüs. Mikroskopta görülmez. Ama tüm bağışıklık sistemini işgal edebilir. Küçüklüğü aldatıcı. Günahın kalbe etkisi de böyle. Görünmez ama sistemi ele geçirir.”
Beşinci Durak: Otuz Yıllık Mücadele ve İki Tağutun Kırılması
Kerem son bölümü okudu. Bu bölüm birinci şahıstı; Üstad’ın kendi sesi:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki) Otuz seneden beri iki tâğut ile mücadelem vardır. Biri insandadır, diğeri âlemdedir. Biri ene’dir, diğeri tabiattır.”
“Otuz yıl,” dedi Emre. “Bu teorik bir cümle değil. Üstad otuz yıllık bir mücadeleden söz ediyor. Ve bu mücadelenin rakibi kim? İki tağut. Biri içeride: ene. Biri dışarıda: tabiat.”
Mert sordu: “Tağut ne demek tam olarak?”
Kerem cevapladı, bu kez sadece metni tekrar etmek yerine kendi birikimini yansıtan bir ton kullandı: “Sınırını aşan, Allah’ın dışında kendine ibadet edilen, tapılan şey. Üstad burada iki tehlikeli yanılgıyı tağut olarak tanımlıyor. Kur’anî terminolojideki put kavramını zihni ve felsefi bir boyuta taşıyor yani.”
“Birinci tâğutu gayr-ı kastî, gölgevâri bir ayna gibi gördüm. Fakat o tâğutu kasten veya bizzat nazar-ı ehemmiyete alanlar, Nemrud ve Firavun olurlar.”
Selim açtı: “Ene, benlik. Üstad diyor ki: Ben ene’yi gölge gibi, kasıtsız bir ayna gibi gördüm. Yani benliği yok saymıyor; onun gerçek doğasını gördü. Ama bunu kasıtlı olarak kendi amacı için kullananlar, Nemrud ve Firavun oluyor.”
Can mühendis gözüyle baktı: “Ayna metaforu burada da var. Ene, Allah’ı göstermesi gereken bir ayna. Ama ayna kendini göstermeye başlarsa, yani araç amaç haline gelirse, tağuta dönüşüyor.”
“İkinci tâğut ise, onu İlâhî bir san’at, Rahmânî bir sıbğat, yani nakışlı bir boya şeklinde gördüm. Fakat gaflet nazarıyla bakılırsa, tabiat zannedilir ve maddiyunlarca bir ilâh olur. Maahaza, o tabiat zannedilen şey, İlâhî bir san’attır.”
Emre fizikçi olarak konuştu: “Tabiat. Doğa. Fizik yasaları. Bunları kör bir kuvvet olarak görmek, en büyük yanılgılardan biri. Üstad diyor ki: Tabiat, İlahî sanat. Rahmânî nakış. Ama gafletle bakılırsa, onun arkasındaki Sâni görünmez ve tabiat ilahlaştırılır.”
Mert muzipçe gülümsedi: “Bizim tıp fakültesindeki kürsü profesörlerinin kulakları çınlasın. Her şeyi ‘doğa ana’ya, evrime, kör hücrelerin kararlarına bağlarken aslında farkında olmadan laboratuvarda put inşa ediyorlar. Aynadaki mürekkebe bakıp kâtibi unutmak tam olarak bu işte.”
Kerem son kısmı okudu:
“Cenab-ı Hakka hamd ve şükürler olsun ki, Kur’ân’ın feyziyle, mezkûr mücadelem her iki tâğutun ölümüyle ve her iki sanemin kırılmasıyla neticelendi.”
Selim durdu: “‘Her iki sanemin kırılmasıyla.’ Sanem, put demek. Ene putu kırıldı; benlik artık araç, amaç değil. Tabiat putu kırıldı; doğa artık İlahî sanat olarak görülüyor, kör kuvvet değil.”
“Evet, Nokta, Katre, Zerre, Şemme, Habbe, Hubâb risalelerinde ispat ve izah edildiği gibi, mevhum olan tabiat perdesi parçalanarak altında şeriat-ı fıtriye-i İlâhiye ve san’at-ı şuuriye-i Rahmâniye güneş gibi ortaya çıkmıştır. Ve keza, firavunluğa delâlet eden ene’den, Sâni-i Zülcelâle râci olan Hüve tebârüz etti.”
Can güldü: “Üstad bu son cümlede tüm risalelerin özetini yapıyor. Nokta, Katre, Zerre, Şemme, Habbe, Hubâb. Her biri bir ispat. Ve hepsinin sonucu şu: Tabiat perdesi kalktı, altında İlahî sanat göründü. Ene perdesi kalktı, içinde ‘Hüve’ göründü: O.”
Emre bağladı: “‘Hüve tebârüz etti.’ Belirdi, ortaya çıktı. Ene’den O çıktı. Yani benliğin gerçek işlevi bu: Allah’ı göstermek. Ayna olmak. Ve ene o işlevini yaptığında, içinde ‘Hüve’ görünüyor.”
Gecenin Ardından
Gece geç olmuştu. Temmuz sıcağı biraz dinmişti. Dışarıda rüzgâr vardı hafif. Kerem elindeki kitabı yavaşça sehpaya bıraktı, odadaki sessizliği sadece bardağın dibinde kalan çay kaşığının tıkırtısı bozuyordu.
Mert ceketini alıp ayağa kalkarken, o her zamanki neşeli havasından sıyrılmış, derin bir nefes almıştı. “Kardeşler,” dedi, “O kalbin ‘dünyayı dolduracak kadar düşman ve emelleri var’ cümlesi benim bu dönemki o saçma sınav anksiyetemin tam özetiymiş aslında. Kalbi küçük şeylerle doldurmaya çalışınca sistem hata veriyor. Bu gece bana ilaç gibi geldi.”
Can kapıya doğru yürürken gülümsedi: “Otuz yıllık mücadele kolay değil tabii. Ene ve tabiat… Biri içimizde, biri dışımızda. Ama Üstad ‘Kırıldı o putlar’ diyor ya, o umut yeter.”
Selim pencereleri kapatırken dışarıdaki esintiye baktı. “Farklı pencereler, aynı güneş işte,” diye fısıldadı Emre’ye.
Kapı açıldı. Temmuz gecesinin rüzgârı içeri doldu.
Dar sokakta yapraklar hafifçe kıpırdadı.
Üç genç dağıldı.
Ama her biri içinde bir tohum taşıyordu.
Habbe.
Henüz filizlenmemiş. Ama canlı.
