Temmuzun ortasıydı. O tanıdık oda, o tanıdık bardaklar, o tanıdık yüzler. Ama bu gece bir şey farklıydı; herkes içten içe hissediyordu bunu. Haftalarca süren yolculuğun son durağındaydılar. Dışarıdan cırcır böceklerinin ritmik sesi gelirken, ince belli bardaklara doldurulan çayın kokusu odayı kaplamıştı.
Kerem kitabı açtı. Eliyle sayfayı okşadı bir an.
“Bu hafta Hubâb’ı bitiriyoruz,” dedi. “Son bölüm. Ve Üstad burada çok güzel bir şey yapıyor: Risaleyi nasıl açtıysa öyle kapatıyor. Başta kâinattan, zerreden, delillerden girmişti. Sonunda insana geliyor. İnsanın kıymetine. Allah’ın yakınlığına. Ve en sonunda… Bir dua… Kendi sesiyle…”
Selim derin bir nefes aldı. Mert bardağına baktı. Can kalemi hazırladı. Emre pencereye yöneldi, sonra döndü.
“Başlayalım,” dedi Kerem.
Birinci Durak: Hayatın Gayesi Binde Birdir
Kerem okudu:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki) Herbir zîhayatın hayatında gayr-ı mütenahi gayeler vardır. Bu gayelerden zîhayata ait, ancak binde birdir. Bâki kalan gayeler, gayr-ı mütenahi olan mâlikiyeti nisbetinde, hayatı icad eden zâta âittir.”
“Zîhayat,” dedi Can. “Canlı varlık. Her canlının hayatında sayılamayacak kadar çok gaye var. Ama o hayatın sahibine ait olan pay binde bir. Bâkisi Allah’ın mülkiyeti nisbetinde O’na ait.”
Emre heyecanlandı: “Bu geçen haftalarda konuştuğumuz şeyin devamı. Kaptanın gemisi. Bahçıvanın bahçesi. Ama şimdi daha derin. Sadece nimetler O’nun değil, hayatın kendisi O’nun.”
Mert tıbbi açıdan düşündü: “Bir hücreyi düşünelim. O hücre kendi işini yapıyor. Enerji üretiyor, protein sentezliyor. Bunlar hücrenin ‘kendi’ faydaları. Ama o hücre aynı zamanda organın bir parçası, organ sistemin, sistem organizmanın. Ve tüm bu katmanlar için ayrı ayrı gayeler var. Hücrenin kendi payı gerçekten çok küçük.”
Mert gülümsedi ve ekledi: “Yani bizim bencil hücreler bile aslında acayip bir diğergamlıkla tüm vücuda çalışıyor, farkında değiller.”
Kerem devam etti:
“Öyleyse, büyük bir mahlûkun küçük bir mahlûka tekebbür etmeye hakkı yoktur. Ve hakikate nazaran abesiyet de yoktur. Çünkü bir hayatın bütün faydaları bir zîhayata ait değildir ki, abes olsun.”
Selim vurguladı: “İki sonuç çıkıyor. Birincisi: Büyük küçüğe kibredemez. Çünkü büyük de küçük de hayatın asıl gayelerinin binde birine sahip. İkisi de aynı küçüklükte. İkincisi: Hiçbir şey abes değildir. ‘Bu canlının ne faydası var?’ sorusu yanlış sorulmuş bir soru. Çünkü o canlının sayısız gayesi var, sen sadece kendine düşen payı görüyorsun.”
Emre ekledi: “Ekoloji bu hakikatin ilmi karşılığı. Bir böceği anlamsız görürsün. Ama o böcek bir ekosistemde onlarca zincirin halkası. Kendine ait küçücük bir pay, sisteme ait devasa bir pay. Üstad bunu çok önce söylemiş.”
“Evet, sath-ı arzda her sene yapılan ziyafet-i âmme-i İlâhiye, nev-i beşere, halife olduğu münâsebetiyle bir ikramdır. Yoksa hepsi onun istifadesi için değildir.”
Can güldü: “‘Yoksa hepsi onun istifadesi için değildir.’ Çok net. Yeryüzü sofrası insan için kurulmuş ama sadece insanın karnını doyurmak için değil. O sofranın Allah’a ait sonsuz başka hikmetleri var. İnsan o sofradan halife olduğu için yiyor; sahip olduğu için değil.”
“Yani kardeşlerler, dedi Can bardağını karıştırırken, “dünyanın garsonu gibiyiz, patronu değil. Sofrayı biz kurmadık, sadece başköşeye davet edildik.”
İkinci Durak: ‘Ben Ne Ki?’
Kerem ikinci bölümü okudu. Bu bölüm içinden geliyordu; bir iç ses gibiydi:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın zihnine bazan şöyle bir vesvese gelir, der: ‘Sen de âdi ve böcek gibi bir hayvansın. Hayvanlardan fazla ne kıymetin var? Hem de semâvat ve arzı yed-i kudretine alan Hâlık-ı Zülcelâle karşı ne meziyetin ve ne gibi bir hizmetin var ki, seninle meşgul olsun?’ Bu vesveseye karşı şöyle bir hakikati düşünmek lâzım:”
Selim, elindeki kalemi masaya bırakıp derin bir sessizliğe büründü. “Bu vesvese var ya…” dedi, ses tonu biraz ciddileşmişti. “Aslında modern insanın en büyük yarası. Psikoloji klinikleri bu histen muzdarip insanlarla dolu. Evren milyarlarca ışık yılı büyüklüğünde, biz o evrende bir toz zerresi bile değiliz. İster istemez insan ‘Ben neyim ki, koskoca yaratıcı benimle niye ilgilensin?’ sığlığına düşüyor ve bu insanı korkunç bir yalnızlığa itiyor.”
Mert de ciddileşti, her zamanki nüktedan havası dağılmıştı: “Evet ya, bazen laboratuvarda uçsuz bucaksız makro dünyayı ya da mikroskobun altındaki o devasa nizamı izlerken insan eziliyor. ‘Zaten önemli değilsin, küçüksün, Allah’ın seninle ilgilenmesi gerekmez’ diyen o sesi içten içe duyuyorsun. Üstad bunu ‘vesvese’ olarak tanımlıyor; yani bu doğru değil.”
Emre bağladı: “Ve Üstad iki cevap veriyor:”
“1. İnsan gayr-ı mütenahi acz ve fakriyle beraber Cenab-ı Hakka imanıyla kudret ve gınâ ve izzetine mazhar olmuştur. İşte bu mazhariyetten dolayı, insan, hayvaniyetten terakki edip halife-i zemîn olmuştur.”
Can analiz etti: “Birinci cevap: İnsanı hayvanlardan ayıran ne? Kas gücü değil. Hız değil. Özel duyular değil. İman. Sonsuz acizliği ve yoksulluğuyla birlikte Allah’a iman eden insan, o imanla sonsuz kudrete, zenginliğe ve izzete mazhar oluyor. Ve bu mazhariyet onu halife kılıyor.”
Selim psikolojik boyutu kattı: “İlginç bir paradoks bu. İnsanın en yüksek değeri en zayıf anından geliyor. Aczini kabul edip Allah’a dayanmak, onu hayvanların üstüne taşıyor. Hayvan acizliğinin farkında değil. İnsan farkında ve o farkındalıkla Allah’a yöneliyor.”
“2. Cenab-ı Hak ihata-i kudret ve azametiyle insanın duasını işitir, hâcâtını görür. Ve semâvat ve arzın tedbiri, o insanı da düşünmeye mâni değildir.”
Mert düşündü: “İkinci cevap: Allah büyük olduğu için küçükle ilgilenemez değil; tam tersi. Allah büyük olduğu için her şeyle eş zamanlı ilgilenebilir. Semavatı yönetmek, seni düşünmeye engel değil. Sınırlı bir varlık için öyle olurdu. Sonsuz için değil.”
Kerem devam etti ve bir soru-cevap bölümü okudu:
“Sual: Cenab-ı Hakkın cüz’iyat ve hasis emirlerle iştigali azametine münafidir. Elcevap: O iştigal, azametine münafi değildir. Bilâkis, adem-i iştigali, azamet-i rububiyetine bir nakîsedir.”
Emre heyecanlandı: “Bu tersine çevrilmiş bir delil. Normalde ‘Allah büyüktür, küçük şeylerle ilgilenmez’ deniyor. Üstad diyor ki: Hayır. Küçük şeylerle ilgilenmemek, eksikliğin işareti. Güneş bir çiçeğe ışık vermekten ‘ben çok büyüğüm’ diye kaçmaz. Kaçsaydı bu bir eksiklik olurdu.”
“Meselâ, şemsin ziyasından bazı şeylerin mahrum ve hariç kalması, şemse bir nakîse olur… Maahaza, bütün şeffaf şeylerde görünen şemsin timsallerinin her birisi, ‘Şems benimdir. Şems yanımdadır. Şems bendedir’ diyebilir. Ve zerrelerle şems arasında müzâhame yoktur.”
Can mühendis gözüyle baktı: “Bir sistemin gücü, aynı anda kaç noktaya ulaşabildiğiyle ölçülür. Güneş her yere aynı anda ulaşıyor. Bu onun gücünü gösteriyor. Eğer ‘Ben çok büyüğüm, şu küçük çiçeğe ışık vermem’ deseydi, bu bir zayıflık olurdu.”
Üçüncü Durak: Zerreler ve Güneşler Arasında Kardeşlik
Kerem şimdi risalenin en derin bölümüne geldi. Yavaşladı:
“Bütün mahlûkat -bilhassa insanlarda- ferdî olsun, nevî olsun, şerif olsun, hasis olsun; ilim, irade, kudret itibarıyla Cenab-ı Hakkın tecellîsine mazhardır. Her bir şey, her bir insan, ‘Allah yanımdadır’ diyebilir.”
Selim gözlerini kapattı bir an. “‘Allah yanımdadır.’ Her insan, her mahlûk. Şerif de, hasis de. Değerlisi de, değersiz görüneni de. Hepsi eşit olarak O’nun tecellîsine muhatap.”
Mert alçak sesle konuştu: “Bu cümleyi içime sindirmem biraz zaman alıyor. ‘Allah yanımdadır.’ Sadece büyük insanların değil. Sadece iyilerin değil. Her insanın diyebileceği bir şey bu.”
“Bilhassa insanın zaafı, fakrı, aczi nisbetinde Cenab-ı Hakkın kurbiyeti ve herbir şeyin Cenab-ı Hakla münasebeti olmakla beraber, O da münasebettardır.”
Emre duraksadı: “‘İnsanın zaafı, fakrı, aczi nisbetinde kurbiyet.’ Yani ne kadar acizsen, O, o kadar yakın. Ters orantı gibi görünüyor ama değil. Çünkü acz, O’na açılan kapı. Kapı ne kadar açılırsa, yakınlık o kadar artıyor.”
Can bağladı: “Bu bizi çok önemli bir yere götürüyor. Güçlü hissettiğimizde Allah’tan uzaklaşma riski var. Zayıf hissettiğimizde ise tam tersi: O yaklaşıyor. Ya da daha doğrusu, o yakınlığı fark ediyoruz.”
Kerem o büyük cümleyi okudu:
“Ve gayr-ı mütenahi acz ve fakrı olan insan, gayr-ı mütenahi kudret ve gınâ ve azameti olan Cenab-ı Hakla münasebeti ne kadar lâtiftir!”
Uzun bir sessizlik.
Selim yavaşça konuştu: “‘Ne kadar lâtif!’ Üstad burada hayranlıkla konuşuyor. İki zıtlık var: sonsuz acz ve sonsuz kudret. Sonsuz yoksulluk ve sonsuz zenginlik. Ve bu iki zıt uç buluşuyor. Ve bu buluşma ‘lâtif’, yani ince, narin, güzel.”
Mert ekledi: “Tıpta en güçlü ilişki hangisi? Doktor-hasta değil. Ebeveyn-çocuk. Çocuk ne kadar güçsüzse anne o kadar yoğun ilgi gösteriyor. İnsan Allah karşısında o çocuk. Ve O, o anadan sonsuz daha şefkatli.”
Kerem son şükran cümlesini okudu:
“Takdis ederiz o Zâtı ki, en büyük lûtfu en büyük azamete, en yüksek şefkati en yüksek ceberûta ithal ettiği gibi, nihayetsiz kurbu nihayetsiz bu’d ile cem edip, zerrelerle şemsler arasında uhuvveti tesis etmiştir. Birbirine zıt olan bu şeyleri cem etmekle derece-i azametini bir derece göstermiştir.”
Can heyecanlandı: “Bu cümle risalenin özeti gibi. ‘Zerrelerle şemsler arasında kardeşlik tesis etti.’ Zerre ve güneş. Sonsuz küçük ve sonsuz büyük. Ve O ikisi arasında uhuvvet kurdu. Nasıl? Her ikisi de O’nun mülkü olduğu için. Her ikisi de O’nun tecellîsine muhatap olduğu için.”
Emre fizikçi olarak konuştu: “‘Nihayetsiz kurbu nihayetsiz bu’d ile cem etti.’ Sonsuz yakınlığı sonsuz uzaklıkla bir araya getirdi. Allah her şeyden sonsuz yüce ve uzak; ama aynı zamanda her şeye sonsuz yakın. Bu paradoks değil, azametin kendisi. Sınırlı varlık ya yakın ya uzak olabilir. Sonsuz varlık ikisi birden.”
Selim bağladı: “Ve ‘birbirine zıt olan bu şeyleri cem etmekle azametini gösterdi.’ Azamet sadece büyüklük değil. Zıtları birleştirebilmek. Hem en yüce hem en yakın. Hem en büyük lütuf hem en büyük azamet. Hem sonsuz şefkat hem sonsuz güç. İşte bu cem, O’nun eşsizliğinin bir göstergesi.”
Dördüncü Durak: Salih Amel ve Ecnebi Bilgiler
Kerem kısa ama önemli son bölümü okudu:
“İ’lem eyyühe’l-aziz! İmana ait bilgilerden sonra en lâzım ve en mühim a’mâl-i salihadır. Sâlih amel ise, maddî ve mânevî hukuk-u ibâda tecavüz etmemekle, hukukullahı da bihakkın ifa etmekten ibarettir.”
“Salih amel iki boyutlu,” dedi Selim. “İnsanlara ait hakları çiğmemek, hem maddi hem manevi. Ve Allah’ın hakkını hakkıyla yerine getirmek. İki boyut, iki yön: yatay ve dikey.”
Can bağladı: “Ve Üstad bunu imanla birlikte koyuyor. İman bilgiden sonra amel geliyor. Bilgi tek başına yetmiyor. O bilgiyi hayata geçirmek gerekiyor.”
“Ecnebîlerden alınan maddî bilgiler, san’at ve terakkiyata âit ise, lâzımdır. Sefahete dair ise muzırdır.”
Emre güldü: “Bu da çok pratik. Yabancılardan alınan bilgiler meselesi. Sanat ve ilerlemeye dairse al. Sefâhate, ahlak bozukluğuna dairse alma. Kriter ne? İçerik. Kaynağa değil, içeriğe bak.”
Mert ekledi: “1923’te söylenmiş ama bugün de aynı şekilde geçerli. Batı’dan teknoloji al, tıp al, mühendislik al, bilim al. Ama sefâhat kültürünü alma. Bu ayrımı yapabilen sağlıklı kalıyor.”
“Aslında olay çok tutarlı kardeşler,” diyerek araya girdi Emre. “Az önce konuştuğumuz zerre-şems kardeşliğini anlayan bir insan, Batı’nın fen ve sanayisine de o gözle bakar. Kâinattaki o muazzam nizamı, büyük sistemi çözen ecnebi bilgileri alır, baş tacı eder; çünkü o da mülke aittir. Ama insanın ruhunu körleştiren, onu bir böcek seviyesine indiren sefehati elinin tersiyle iter. Sistem mühendisliği bunu gerektirir.”
Son Durak: Risalenin Kapanış Duası
Kerem son sayfaya geldi. Bir an durdu.
“Üstad risaleyi nasıl bitiriyor,” dedi, “onu dinleyelim. Kendinden değil. Allah’tan. Bir dua ile kapatıyor her şeyi.”
Okudu:
Ey Erhamü’r-Râhimîn olan Allah’ım!
Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmın ümmetine rahmet et ve onların kalblerini iman ve Kur’ân nuruyla nurlandır.
Kur’ân’ın burhanlarını izhar et ve İslâm dinini yücelt.
Âmin.
Sessizlik.
Kimse konuşmadı bir süre…
Dışarıda temmuz gecesi devam ediyordu. Sokak lambası yanıyordu. Odadaki herkes, bu kısa ama sarsıcı duanın kendi üzerlerindeki izdüşümünü hissederek sessizce çayından son yudumunu aldı.
Selim konuştu, yavaşça: “Erhamü’r-Râhimîn. Merhametlilerin en merhametlisi. Üstad risaleyi bununla bitiriyor. Tüm o derin argümanlar, tüm o deliller, tüm o hakikatler… Sonunda tek bir noktada toplanıyor: Merhamet. Ve o merhametten yardım isteniyor.”
Emre güldü: “Bakın nasıl isteniyor. ‘Burhanları izhar et.’ Delilleri göster. Yani Üstad bilgiyi bile duayla istiyor. ‘Ben anlattım, ama asıl aydınlatma senden.’ Alçakgönüllülüğün zirvesi.”
Can bağladı: “Ve ‘kalpleri iman ve Kur’an nuruyla nurlandır.’ Nur kelimesi. Risale boyunca nur çok geçti. Güneşin nuru. Allah’ın isimlerinin nuru. Ve burada nihai talep: kalplere nur.”
Mert en sona konuştu: “Üstad bu duayı yazdığında tek kişi için değil, ümmet için yazmış. ‘Onların kalplerini nurlandır.’ Ben de o ‘onlar’ın içindeyim. Sen de. Hepimiz. Ve o dua şu an da geçerli.”
Gecenin Özeti: Risalenin Sonu, Hakikatin Başlangıcı
Gece geç olmuştu. Ama kimse kalkmak istemiyordu.
Kerem kapattı kitabı. Uzun bir süre baktı kapağına.
“Hubâb bitti,” dedi. “Ama ne söyledi bize bu risale? Başta zerreyi konuştuk. Kâinatın düzenini konuştuk. Allah’ın sıfatlarını konuştuk. Nimetin kaynağını konuştuk. Marifetullahın dönüştürücü gücünü konuştuk. Aczin duaya açılan kapı olduğunu konuştuk. Ve bugün bitirdik: Hayatın gayesinin binde biri bize ait. Allah her mahlûka yakın. Zerre de güneş de O’nun mülkü. Ve iki zıtlık O’nda birleşiyor: Sonsuz yakınlık ve sonsuz yücelik.”
Selim ekledi: “Bu risale bana şunu öğretti: Hakikat her yerde. Zerrede, narın tanesinde, ağaçtaki meyvede, parmak izinde, güneşin ışığında… Her yerde aynı imza. Ve o imzayı okumayı öğrenmek, marifetullahın ta kendisi.”
Mert ayağa kalktı: “‘Allah yanımdadır.’ Bu cümleyi götürüyorum bu haftadan. Güçlü olduğumda değil, zayıf olduğumda. Bildiğimde değil, bilmediğimde. Hasta başında, yorgun gecede, anlamsızlık hissinde… O yakın. Ve aciz olduğum ölçüde daha yakın.”
Can ceketini giydi: “Zerrelerle güneşler arasında kardeşlik. Bu cümle inanılmaz. Hem çok küçük hem çok büyük olan her şey aynı mülkün parçası. Ve o kardeşliği tesis eden azamet, iki zıttı bir araya getiren güç… Bu güç bizi de birbirimizle kardeş kılıyor.”
Emre kapıya yürüdü, durdu. Döndü arkasına.
“Üstad bir şey dedi risalenin başında. Gaflet, dalalet, riya ve zulmetten oluşan mâcun. Ve karşısına nur-u imandan yansıyan hamiyeti koydu. Bu risale boyunca ne yaptık? O nuru biraz daha fark etmeye çalıştık. Zerrede. Narın faturasında. Misafirhanede. Aczin derinliğinde. Ve şimdi burada, bu odada, bu gecede.”
Kapıya yürüdü.
“Ve o nur hâlâ burada.”
Kapı açıldı.
Temmuz gecesi içeri doldu; sıcak, yıldızlı, sessiz.
Beş genç haftalardır oturduğu o odadan dağıldı.
Ama her biri bir şey taşıyordu.
Görünmez, ağırsız, ama bıraksalar düşecek olan bir şey.
Zerrelerle şemsler arasında kurulan o kardeşlik.
Ve o kardeşliğin ortasındaki sonsuz yakınlık.
