EURONUR ÖZEL

Genç Ruhlar: Nimetler Gerdanlığı, Cam Odası ve Peygamber Niçin Gerekli

Özel Makale / Peygamber

Ekimin ortasıydı. İlk soğuk düşmüştü şehre; dışarısı donuk ve berraktı. Eylül ayında üniversitelerin açılmasıyla başlayan o yoğun akademik tempo, Ekim ortasında ilk vize ve ödev tarihlerinin yaklaşmasıyla yerini tatlı bir telaşa bırakmıştı. Kampüsteki kütüphaneler akşam saatlerinde dolup taşmaya, sınıflarda ders çıkışı sohbetleri artmaya başlamıştı.

Üniversite kampüsünün bitişiğindeki dar sokakta, eski apartmanın üçüncü katındaki daire bu akşam özellikle sıcak kokuyordu. Selim biber çayı demlemiş, yanına tarçın koymuştu.

Emre içeri girdiğinde burnunu kıpırdattı: “Tarçın.”

“Kış geldi,” dedi Selim.

Mert ceketini çıkarırken gülümsedi: “Günün koşturmacasından sonra ilaç gibi geldi.” Dedi ve ekledi:“Nimet.”

“Şükrünü yaptın mı?” dedi şakacı bir tonla Can.

Mert durdu. Yorgun bir gülümsemeyle çantasını sandalyeye bırakırken, “Hayır,” dedi, “ama şimdi masaya oturur oturmaz ilk yudumda kaza edeceğim.”

Kerem kitabı açtı. “Bu hafta dört ayrı bölüm var. Birincisi çok derin bir hesap meselesi; geçmişin her anındaki nimet, bir sorumluluğun kaydı. İkincisi insanı felakete atan iki hata. Üçüncüsü çok ilginç bir fizik deney gibi; câmlı oda ve varlığın katmanları. Ve dördüncüsü neden peygamber gönderilmesi zorunlu. Başlayalım.”

Birinci Durak: Nimetler Gerdanlığı ve Geçmişin Şükrü

Kerem okudu:

“İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz kardeşim, bil ki!) Cenab-ı Hak seni ademden vücuda ve vücudun pek çok eşkâl ve vaziyetlerinden en yükseği Müslim sıfatıyla insan suretine getirmiştir. Mebde-i hareketinle son aldığın suret arasında müteaddit vaziyetlerin, menzillerin ve etvar ve ahvâlin her birisi sana âit nimetler defterine kaydedilmiştir.”

“Mebde-i hareket,” dedi Selim. “Başlangıç noktası. Ve son aldığın suret: Müslüman insan. Bu iki nokta arasındaki her menzil, her hal, nimetler defterine kaydedilmiş.”

Emre düşünceli baktı: “Bunu somutlaştıralım. Yokluktan var oldum. Sonra embriyoydum, bebektim, çocuktum, gençtim. Her aşama ayrı bir hal. Ve her hal ayrı bir nimet.”

Mert tıbbi boyutu kattı: “Embriyoloji açısından bakınca bu çok derin. Tek bir hücre, dokuz ayda inanılmaz bir dönüşüm geçiriyor. Kalp ilk atan, akciğerler nefes almayı öğrenen, beyin milyarlarca bağlantı kuran… Her adım bir nimet. Ve hepsi kaydedilmiş.”

Kerem o güzel metaforu okudu:

“Bu itibarla, senin geçirmiş olduğun zaman şeridine elmas gibi nimetler dizilmiş, tam bir gerdanlık veya nimetlerin envâına bir fihriste şeklini veriyor.”

Can durdu. Gözlerini hafifçe masadaki çay bardağına dikerek, “Zaman şeridi. Hayatın bir şerit gibi uzuyor. Ve o şeride elmaslar dizilmiş; her elmas bir nimet. Ve bu dizilim bir gerdanlık oluyor, bir fihrist. Üstad hayatı mücevher dizisi gibi görüyor.”

“Ve ‘fihrist’ kelimesi çok önemli,” dedi Selim. “Fihrist içindekiler listesi, içerik tablosu. Yani geçmiş hayatın aynı zamanda nimetlerin bir envanteri. Şükredilmesi gereken şeylerin listesi.”

Kerem o önemli hükmü okudu:

“Binaenaleyh, geçirmiş olduğun vücudun her menzilinde ve vaziyetinde, etvarında, ahvâlinde, ‘Nasıl bu nimete vâsıl oldun? Neyle müstahak oldun? Ve şükründe bulundun mu?’ diye suale çekileceksin.”

Mert yavaşça konuştu: “Üç soru. ‘Nasıl ulaştım? Hak ettim mi? Şükrettim mi?’ Ve Üstad önemli bir şey ekliyor:”

Kerem devam etti:

“Çünkü vukua gelen haller suale tâbidir. Amma imkânda kalıp vukua gelmeyen şeyler suale tâbi değildir. Geçirmiş olduğun ahvâl, vukuattır. Gelecek ahvâlin ademdir. Vücut mesuldür, adem ise mes’ul değildir.”

Emre heyecanlandı: “Bu çok net bir ayrım. Olan şeyler sorumluluğa konu. Olmayan şeyler değil. Yani ‘Keşke başka bir bölümü kazansaydım’ veya ‘Keşke doktor olsaydım’ için hesap yok. Ama doktor olduysan, o doktorluğun her anı için var.”

Can mühendis gözüyle baktı: “Yazılımda ‘null check’ deniyor. Var olan nesne üzerinde işlem yapabilirsin. Var olmayan üzerinde yapman mümkün değil. Üstad aynı mantığı kullanıyor: Vücut var, mesul. Adem yok, mesul değil.”

Kerem son cümleyi okudu:

“Öyleyse, mâzide şükrünü edâ etmediğin nimetlerin şükrünü kaza etmek lâzımdır.”

Selim içtenlikle gülümsedi: “‘Kaza etmek.’ Kaza namazı gibi. Vaktinde kılınmayan namaz kaza edilir. Şükür de öyle. O an şükretmemişsen, sonra kaza edebilirsin.”

Mert düşünceli konuştu: “Bu benim için çok rahatlatıcı ve aynı zamanda çok sorumlu kılan bir şey. Rahatlatıcı çünkü geç kalmak mümkün değil, hep kaza edilebilir. Ama sorumlu kılan… Bugünün yoğun temposunda unutulup giden onca detayı düşündükçe o liste çok uzun. Doğum. Çocukluk. Sağlık. Eğitim imkânları. Her yemek. Her nefes.”

Can elindeki tarçınlı çayı tutarken bardağa baktı. “Bu çay da listedeymiş.” Gülümsedi. “Şükür.”

İkinci Durak: İki Hata, Bir Felâket

Kerem ikinci bölümü okudu:

“İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanı havalandırıp baş aşağı felâkete atan şöyle bir hâl var: İstihkak nazara alınmayarak, Hakkın takdiri hakkında tefrit veya ifrat yapılır. Ve kuvvetine, kıymetine bakılmayarak küçük veya büyük bir yük altına alınır gibi gayr-ı insanî haller insanı insaniyetten düşürür, ya zulme veya kizbe sevkeder.”

“İki hata var,” dedi Selim. “Birincisi: İstihkakı, yani hak etmeyi hesaba katmamak. İkincisi: Kuvvet ve kıymete bakmadan yük yüklemek. Ve ikisi de aynı sonuca götürüyor: Ya zulüm ya yalan.”

“Tefrit ve ifrat,” dedi Emre. “İki aşırı uç. Biri çok az değerlendirmek, öbürü çok fazla. İnsanın kapasitesine bakmadan ya çok az ya çok fazla şey beklemek.”

Kerem o çarpıcı örneği okudu:

“Meselâ, bir fırka askerin mümessili bir nefer, bütün askerlik umûrunu bilmek veya bir katre sudaki timsalinden, şemsin azametini göstermek talebinde bulunmak, en yüksek bir insafsızlıktır.”

Mert gülümsedi: “Bir askere ‘Tüm ordunun bilgisine sahip ol’ demek. Bir su damlasından ‘Güneşin azametini tam göster’ diye beklemek. İkisi de saçma.”

“Ve günlük hayatta veya okul ortamında bunun karşılıkları çok var,” dedi Selim. “Yeni başlayan bir üniversite öğrencisinden bir profesörün birikimini beklemek. Bir çocuğa yetişkin sorumluluğu yüklemek. Sosyal medyanın ‘her şeyi kusursuz yapmalısın’ baskısıyla insanın kendine aşırı yüklenmesi… Bir öğrenciye uzman beklentisi taşımak. Ya da tam tersi; bir uzmana çocuk muamelesi yapmak.”

Can bağladı: “Yazılımda buna ‘overspecification’ deniyor. Bir bileşenden yapamayacağı şeyi beklemek. Sistem çöküyor. İnsan da öyle; kapasitesinin üstünde beklenti altında çöküyor ya yalana ya zulme düşüyor.”

Kerem o ince ayrımı okudu:

“Çünkü vasıfla ittisaf arasında fark vardır. Meselâ, Katredeki timsal, şemsin evsâfını gösterir; ama o evsafla muttasıf olamaz.”

Emre heyecanlandı: “Bu çok önemli. Vasfetmek; bir şeyin özelliklerini anlatmak. İttisaf ise o özelliklerle bizzat nitelenmek, o özelliklere sahip olmak. Su damlası güneşi gösterir ama güneş olamaz.”

Selim psikolojik boyutu kattı: “İnsan için de böyle. Ben Allah’ın merhametini anlatabilir, işaret edebilirim. Ama o merhamete sahip olamam. Bu sınırı bilmek hem tevazu hem sağlık. Sınırı bilmeyenler ya ‘Ben Allah gibiyim’ yanılgısına ya da ‘Ben hiçbir şey değilim’ çukuruna düşüyor.”

Mert bardağını bıraktı. “Tıp stajlarında hocalarımızın yanında bunu hep hatırlamak lazım. Hasta iyileşti, ‘Ben iyileştirdim’ diyemem – vasfedebilirim ama ittisaf edemem. Şifayı veren başkası.”

Üçüncü Durak: Cam Oda ve Varlığın Katmanları

Kerem üçüncü bölümü okudu. “Bu bölüm biraz farklı,” dedi. “Üstad bir düşünce deneyi yapıyor. Dikkatli dinleyin.”

“İ’lem eyyühe’l-aziz! Vücut nev’inde tezâhüm yoktur. Yani, pek çok âlemler, haller, vücut sahnesinde içtima eder, birleşirler. Meselâ, gece zamanı duvarları camdan olan ve elektrik yanan bir odaya girdiğin vakit, âlem-i misale bir pencere hükmünde olan camlarda pek çok menzilleri, odaları göreceksin.”

Emre gözlerini kıstı: “Gece, camdan duvarlı, elektrikli oda. İçerideyken camlara bakıyorsun. Ne görürsün?”

Mert cevap verdi: “Kendi odanın yansıması. Sonsuz küçülen yansımalar. Her camdan içeride başka bir oda gibi görünür.”

“Exactly,” dedi Emre. “Cam hem gerçek odayı gösteriyor hem de başka âlemlerin penceresi oluyor. Ve Üstad buradan dört hüküm çıkarıyor:”

Kerem sırayla okudu:

“Evvelen: O misalî odalar, o hakikî odaya tâbidirler. Hakikî oda olmasa onlar da olmazlar.”

“Saniyen: Odada otururken, kemal-i suhuletle o misalî odalarda her çeşit tebdil, tağyir, tasarruf edebilirsin.”

Can gülümsedi: “Birinci madde temeli koyuyor: Yansımalar asıl odaya bağımlı, asıl oda olmasa görüntüler yok. İkincisi ise şu: Gerçek odada bir şey değiştirince, yansımalarda da değişiyor. Kaynağı değiştirince gölge de değişiyor. Zorluk yok.”

Kerem devam etti:

“Salisen: Odadaki elektrik, elektrik misallerinin en uzağına en yakındır. Çünkü o misalî misallerin kayyûmu odur.”

Emre heyecanlandı: “Bu inanılmaz! En uzaktaki yansımaya en yakın olan, kaynakta olan elektrik. Çünkü o yansımaları ayakta tutan kaynak. Ve mesafe yok; her yansıma kaynakla doğrudan bağlı.”

Kerem dördüncü hükmü okudu:

“Rabian: Bu maddî vücudun bir habbesi, bir parçası, o misalî vücudun bir âlemini içine alabilir.”

Selim açtı: “Küçük bir gerçek varlık parçası, büyük bir yansıma âlemini barındırabilir. Küçük bir ayna büyük bir manzarayı içinde taşır.”

Kerem o büyük uygulamayı okudu:

“Bu dört hüküm, Vâcib ile âlem-i mümkinat arasında da câridir. Çünkü mümkinatın vücudu, vâcibin nurundan bir gölge olduğu cihetle, vehmî bir mertebededir. Vâcibin emriyle vücud-u hariciyeye girer. Sâbit ve müstakar kalır. Demek mümkinatın vücudu bizzat hakikî bir vücud-u haricî olmadığı gibi, vehmî veya zâil bir zıll de değildir. Ancak, Vâcibü’l-Vücudun icadıyla bir vücuttur.”

Emre durdu: “Felsefe derslerinde de tartıştığımız çetin konulardan biri bu. Mümkinat, yani yaratılmışlar. Vacib, yani Allah. Ve Üstad diyor ki: Yaratılmışların varlığı Allah’ın nurunun gölgesi gibi. Ama gerçek gölge değil.”

Selim açtı: “İki uç var. Birincisi: ‘Yaratılmışlar tamamen bağımsız gerçek varlıklar.’ Bu yanlış; çünkü O olmasa bunlar olmaz. İkincisi: ‘Yaratılmışlar sadece illüzyon, gerçek değil.’ Bu da yanlış; çünkü Allah onları gerçekten yarattı, var kıldı. Üstad ortayı söylüyor: Kendi başlarına hakikî varlık değiller, ama vehmî de değiller. Vacib’in yaratmasıyla gerçek olan bir varlıkları var.”

Mert tıbbi bir analoji kurdu: “Işık olmadan renk yok. Ama renk illüzyon değil; ışıkla gerçekleşen bir şey. Yaratılmışlar da böyle; Allah olmadan yok, ama Allah’ın yaratmasıyla gerçekler.”

Can bağladı: “Ve cam oda metaforuyla bağlantısı şu: Allah en uzaktaki yaratılmışa en yakın. Çünkü o yaratılmışın kayyûmu, ayakta tutanı O. Mesafe kavramı burada farklı çalışıyor.”

Emre uzun süre hiçbir şey söylemedi. Başını ellerinin arasına alıp bir süre düşündü: “Bu bölüm beni hem küçülttü hem büyüttü. Küçüldüm; kendi başıma bir şey değilim. Büyüdüm; ama O’nun yaratmasıyla gerçeğim.”

Dördüncü Durak: Peygamber Neden Zorunlu?

Kerem son bölümü okudu:

“İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu güzel âlemin bir mâliki bulunmaması muhal olduğu gibi, kendisini insanlara bildirip târif etmemesi de muhaldir.”

“İki imkânsızlık,” dedi Selim. “Mâliksiz âlem imkânsız. Mâlikin kendini tanıtmaması da imkânsız. İkincisi neden imkânsız?”

Kerem cevabı metinden verdi:

“Çünkü insan, Mâlikin kemalatına delâlet eden âlemin hüsnünü görüyor. Ve kendisine beşik olarak yaratılan küre-i arzda istediği gibi tasarruf eden bir halifedir. Hattâ semâ-i dünyada dahi aklıyla çalışıyor ve küçüklüğüyle, zâfiyetiyle beraber harika tasarrufat-ı acibesiyle eşref-i mahlukat ünvanını almıştır.”

Emre gülümsedi: “‘Küçüklüğüyle, zayıflığıyla beraber.’ Bu çok dürüst bir tarif. İnsan gerçekten küçük ve zayıf. Ama aynı zamanda eşref-i mahlûkat; yaratılmışların en şereflisi. İkisi birlikte doğru.”

Mert bağladı: “Tıpta bunu çok yaşıyorum. İnsan bedeni inanılmaz hassas ve kırılgan. Tek bir hücre bozukluğu sistemi çökertebilir. Ama aynı beden üniversiteler kuruyor, aklıyla uzaya çıkıyor, atom altı parçacıkları keşfediyor. Küçüklük ve azamet bir arada.”

Kerem devam etti:

“Ve elinde cüz-ü ihtiyarî bulunduğundan, bütün esbab içerisinde en geniş bir salâhiyet sâhibidir. Binaenaleyh, Mâlik-i Hakikînin rusül vasıtasıyla böyle yüksek, fakat gafil abdlerine kendisini bildirip târif etmesi zarurîdir ki, o Mâlikin evâmirine ve marziyatına vakıf olsunlar.”

Selim durdu: “‘Yüksek fakat gafil.’ Bu iki kelime bir arada çok şey söylüyor. İnsan yüksek kapasiteli ama gafil; farkında değil. Ve bu gaflet onu tehlikeli bir varlık yapıyor.”

Can bağladı: “Çok güçlü ama yönü belirsiz bir araç düşünün. O araç hem çok işe yarayabilir hem çok zarar verebilir. Peygamber o aracın kılavuz kitabı gibi. ‘Şu düğme şuna yarar, şunu yaparsan zarar görürsün.’”

Emre felsefi boyutu kattı: “‘Marziyat’ rıza gösterilen şeyler demek. Allah’ın neye razı olduğunu bilmek için O’nun söylemesi lazım. Bunu akılla bulmak mümkün değil; akıl araçları değerlendirebilir ama amacı bilemez. Amacı bilen Mâlik’in kendisi.”

Mert kapattı: “Ve ‘rusül vasıtasıyla’ diyor. Peygamberler aracılığıyla. Yani Allah doğrudan değil, insan diliyle, insan boyutuyla konuşuyor. Çünkü insan başka bir dili tam anlayamaz. Bu ‘tenezzülât-ı İlâhiye’ – Allah’ın insanın anlayabileceği dile inmesi.”

Selim son noktayı koydu: “Ve bu bölüm risalenin başına bağlanıyor. Risalede Kur’an’ın mucizesini konuştuk. Şimdi anlıyoruz: Kur’an bir zorunluluk. Çünkü insan yüksek ama gafil. Mâlik kendini tanıtmak zorunda. Ve Kur’an o tanıtımın en mükemmel biçimi.”

Kerem kitabı kapattı. Dışarıda Ekim gecesinin soğuğu başlamıştı. Cam üzerinde buğulanma belirmişti.

Gecenin Özeti: Gerdanlık, Oda ve Zaruri Davet

Tarçın çayı soğumuştu. Ama kimse kalkma isteğinde değildi.

Kerem konuştu: “Bu hafta Üstad bize dört şey söyledi. Birincisi: Yaşadığın her an bir nimetler gerdanlığı. Ve o gerdanlığın her taşı için sorumlusun; olan şeyler sorulacak, olmayan değil. Ve geçmişin şükrünü kaza edebilirsin. İkincisi: İnsanı felakete atan iki hata; kapasitesini hesaba katmadan beklenti ya da görev vermek. Vasıfla ittisaf arasındaki farkı kaybetmek. Üçüncüsü: Cam oda deneyi ve varlığın katmanları. Mümkinat ne tam bağımsız ne illüzyon; Vacib’in yaratmasıyla gerçek. Dördüncüsü: Peygamber neden zorunlu? Çünkü insan yüksek ama gafil. Ve Mâlik’in gafil halifelerine kendini tanıtması imkânsız değil, zorunlu.”

Selim ekledi: “‘Yüksek fakat gafil.’ Bu iki kelime bende kaldı. Ben yüksek miyim? Belki. Gafil miyim? Kesinlikle evet. Ve o gafleti gidermek için tam da bu sohbetler lazım.”

Mert ayağa kalktı: “Ben nimetler gerdanlığını götürüyorum. Hayatıma gerdanlık gibi bakmak istiyorum. Her inci, her elmas bir nimet. Ve o nimetlerin şükrünü kaza etmek için vakit var. Bu beni hem sakinleştiriyor hem harekete geçiriyor.”

Can gülümsedi: “Ben cam oda bölümünü götürüyorum. ‘Vacib en uzağına en yakın.’ Bu fikir benim için çok yeni. Uzaklık kavramı burada farklı çalışıyor. Allah en uzak görünene en yakın çünkü onu ayakta tutan O.”

Emre kalktı: “Ben vasıf-ittisaf ayrımını götürüyorum. Gösterebilirim ama olamam. Bu sınır hem tevazu hem özgürlük. Göstermeye devam edebilirim; olmaya çalışmaktan yorulmam.”

Selim son sözü söyledi: “Ve bu dört şey birbirine bağlı. Nimetleri görünce Mâlik’i tanırsın. Mâlik’i tanıyınca Peygamber’e ihtiyacı anlarsın. Peygamber’i anlayınca ne vasfetmen gerektiğini bilirsin. Ve vasfettikçe gerdanlık büyür.”

Kerem ve Selim, montlarını giyen arkadaşlarını kapıya kadar geçirdi. Kapı açıldığında içeri giren ekim soğuğu odanın sıcaklığına karıştı.

Mert, Can ve Emre merdivenlerden aşağı inerken; Kerem ve Selim kapıyı yavaşça kapatıp içeri çekildiler.

Her biri içinde bir gerdanlık taşıyordu.

Kaydedilmiş…

Kaza bekleyen şükürlerle dolu…

“Yüksek fakat gafil…”

Nimetleri hatırla…

Gerdanlığını fark et…

Bir yorum yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu