İmanın Kapısından Geçen Bir Zihnin Üç Muhteşem Merakı
Bir yolculuk düşünün. Uzun, zorlu, karanlık bir yol… Ve sonunda ışık…
Risale boyunca o muannid münkir (inatçı inkârcı), o tabiatperest, o “esbaba tapan biçare adam” ile yürüdük. Dokuz muhal, doksan imkânsızlık gördü. Ve sonunda dedi:
“Elhamdülillah, şüphelerim kalmadı.”
Ama bir insan, şüphelerinden kurtulduğunda hemen susmuyor. Çünkü iman, merakı öldürmüyor; aksine besliyor.
İşte bu yüzden bu üç soru; imana dönmek için çırpınan bir şüphecinin değil, imanın kapısından geçen bir zihnin, o kapının ardındaki güzellikleri keşfetme arzusudur.
Artık o adam teslim olmuş bir kalple soruyor değil; hayranlık dolu bir akılla merak ediyor. Ve bu Hâtime (son, sonuç, nihayet), o muazzam merakın cevaplarıdır.
Her cevap, bir önceki bölümün attığı temelin üzerine, daha da yükseğe çıkıyor.
Birinci Soru: Allah’ın İbadete İhtiyacı mı Var?
Bu soru, ibadetin derin manasını kavrayamayıp onu sadece şeklî bir “görev-ceza” ilişkisi olarak gören sathi bir bakışın en çok sığındığı dayanaktır.
“Allah benim namazıma muhtaç mı? Niye bu kadar ısrar ediyor? Niye bu kadar şiddetli tehdit ediyor?”
Bediüzzaman Hazretlerinin cevabı, bu sorunun temelindeki yanlış varsayımı yıkıyor:
“Cenâb-ı Hak senin ibadetine muhtaç değil. Fakat sen ibadete muhtaçsın; mânen hastasın.”
Bu cümleyi okuduğunuzda bir şey değişiyor içinizde… Çünkü mesele tersine çevriliyor.
İbadet, Allah’a verdiğiniz bir şey değil… İbadet, sizin aldığınız bir şey…
Risale bir benzetme yapıyor:
Bir hasta düşünün. Doktoru ona “bu ilacı al” diyor, ısrar ediyor.
Hasta dese: “Senin ne ihtiyacın var bu kadar ısrar ediyorsun?”
Bu soru ne kadar anlamsız değil mi?
Doktorun hiçbir ihtiyacı yok… Ama hastanın var… Doktor ısrar ediyor çünkü hastayı seviyor, onun iyiliğini istiyor.
İbadet de böyle… Mânevî yaralarımızın tiryakı (ilacı)… Ruhumuzun gıdası… Kalbimizin nefesi…
Peki, ama Kur’ân’daki o şiddetli tehditler? O ağır cezalar? Neden bu kadar sert?
İşte burada Risale bizi bambaşka bir boyuta taşıyor. İbadeti terk eden insan, sadece kendine zarar vermiyor. Bir şeye “tecavüz” ediyor. Bir şeyin “hukukuna” zarar veriyor.
Neye?
“Mevcudatın kemalleri, Sânie müteveccih yüzlerinde tesbih ve ibadetle tezahür eder.”
Düşünün…
Bu kâinatta her şey – her yıldız, her ağaç, her zerre – kendi diliyle Allah’ı tesbih ediyor. Her biri, Allah’ın isimlerinin bir yansıması, bir aynası, bir mektubu…
İbadeti terk eden insan ne görüyor peki?
O ibadeti, o tesbihi göremiyor. Belki de inkâr ediyor. Ve o zaman ne oluyor?
O kâinatı, o yıldızları, o ağaçları, o zerreleri – Allah’ın mektupları olan o varlıkları – “ehemmiyetsiz, vazifesiz, câmid, perişan” görmeye başlıyor. Onları tahkir ediyor. Onların kemalâtını inkâr ediyor.
İşte bu, küçük bir mesele değil… Bu, bütün kâinata karşı işlenen bir haksızlık…
Herkes Kâinatı Kendi Aynasıyla Görür
Bediüzzaman Hazretleri burada muhteşem bir tespit yapıyor:
“Herkes kâinatı kendi âyinesiyle görür.”
Düşünün…
Çok hüzünlü, çok ağlamaklı bir insan dışarı çıksa, dünyaya bakar; her şeyi hüzünlü görür. Gökyüzü ona ağlıyormuş gibi görünür. Kuşların sesi ona figan gibi gelir.
Çok mutlu, çok sevinçli bir insan dışarı çıksa, aynı dünyaya bakar; her şeyi neşeli görür. Aynı kuş sesi ona şarkı gibi gelir.
Modern psikolojinin “projeksiyon” (yansıtma) veya “bilişsel şemalar” olarak adlandırdığı bu gerçek, insanın iç dünyasındaki körlüğün dış dünyayı da karartacağını söyler.
Peki, ibadet eden, tefekkür eden, ciddi bir şekilde Allah’ı tesbih eden bir insan dışarı çıksa?
O, kâinatın gerçekten tesbih ettiğini, gerçekten ibadet ettiğini görmeye başlıyor. Çünkü o, kâinatı doğru aynayla görüyor.
Ama gafil veya inkârcı bir insan?
O, kâinatı kendi karanlığıyla, kendi boşluğuyla görüyor. Ve bu görüş, kâinatın hakikatine bir hakarettir.
İki Hukuk İhlali
Sonuçta Risale iki ayrı haksızlık görüyor namazı terk eden insanda…
Birincisi: Kendi nefsine zulüm… Çünkü insan, kendisine ait değil; Allah’ın bir kuludur, bir emanetidir. O emaneti yanlış kullanmak, bir zulümdür.
İkincisi: Kâinatın hukukuna tecavüz… Çünkü bütün varlık âlemi, Allah’a yönelmiş, O’nu tesbih ediyor. Nasıl ki muazzam bir orkestrada detone olan tek bir enstrüman bütün senfoniyi bozar ve diğer tüm sanatçıların emeğine haksızlık ederse; ibadeti terk eden insan da kâinatın o büyük korosundaki kendi sesini susturuyor, ilahi senfoniyi bozuyor.
Ve o sessizlik, tüm varlığın hukukuna bir gürültü katıyor.
İşte bu yüzden Kur’ân’ın o şiddeti, abartı değil; tam tersine, “hakikat-i belâgat”tır. Yani, durumun gerçek ağırlığına tam uygun bir ifade…
İkinci Soru: Neden Bu Kadar Kolay?
Şimdi muhteşem bir başka soruya geçiyoruz. Soruyu soran kişi diyor ki:
“Her şeyin Allah’ın emrine, kudretine tâbi olması büyük bir hakikat… Ama bu hakikat, gözümle gördüğüm o muazzam çoğalmayı, o sonsuz bolluk ve kolaylığı nasıl açıklıyor? Neden bu kadar kolay görünüyor her şey?”
Bu soru çok ince…
Çünkü mesele, “Allah her şeyi yapabilir mi?” değil…
Mesele, “Neden bu kadar kolay yapıyor? Neden milyonlarca çiçek, milyarlarca yaprak, sayısız canlı, bu kadar ucuz, bu kadar bol, bu kadar zahmetsiz görünüyor?”
Oysa modern bilimin gözlüğüyle baktığımızda, evrende düzensizliğe eğilim (entropi) hâkimdir. Karmaşık bir canlıyı inşa etmek muazzam bir enerji ve düzen gerektirir. Öyleyse bu zahmetsiz bolluk nasıl mümkün olmaktadır?
İşte bu noktada Risale, termodinamiğin o soğuk ve karmaşık yasalarını tersine çeviren muazzam bir “birlik” sırrını açar. Ve Risale, bu sorunun cevabını “vahdet” kelimesinde buluyor.
Yüz Nefer, Bir Zabit
Risale bir askeri benzetme yapıyor. Yüz asker, bir komutanın idaresinde olsa; bu, bir askerin yüz komutanın idaresinde olmasından yüz kat daha kolaydır.
Düşünün: Bir orduyu donatmak için tek bir merkez, tek bir kanun, tek bir fabrika, tek bir padişah yeterli…
Ama bir tek askeri donatmak için, eğer bu iş birçok merkeze, birçok fabrikaya, birçok komutana havale edilse – o zaman bu tek askerin donanımı, bütün bir ordunun donanımı kadar zor olur. Çünkü o tek asker için bile, bütün ordunun fabrikalarının var olması gerekir.
Merkezi yönetim ve tek bir kanun, kâinattaki o devasa entropiyi (dağılma eğilimini) tek bir dokunuşla sıfırlar; karmaşayı, tek bir merkeze bağlı olmanın getirdiği muazzam bir enerji tasarrufu ve kolaylığa dönüştürür.
Bir Ağaç, Bir Meyve Kadar Kolay
Şimdi bu prensibi tabiat alanına taşıyalım. Bir ağaç düşünün… Tek bir kökten, tek bir merkezden, tek bir kanunla besleniyor. Ve bu ağaç binlerce meyve veriyor.
Risale diyor ki: “Binler meyve veren o ağaç, bir meyve kadar suhuletli (kolay).”
Bunu düşünün! Bin meyve, tek bir meyve kadar kolay… Çünkü hepsi aynı kökten, aynı kanundan geliyor.
Ama eğer her meyveye lazım olan besinler ayrı ayrı, başka başka kaynaklardan gelse? O zaman her meyve, bir ağaç kadar zor olurdu. Belki bir çekirdek bile, bütün bir ağaç kadar zor olurdu.
İşte bu yüzden “vahdette nihayet derecede suhuletle vücuda gelen binler mevcut, şirkte ve kesrette bir tek mevcuttan daha ziyade kolay olur.”
Birlik, kolaylığın anahtarıdır. Çokluk – eğer merkezsiz, kaynaksız, dağınık bir çokluksa – zorluğun anahtarıdır.
Sen Kendini Kime Veriyorsun?
Bediüzzaman Hazretleri şimdi bu hakikati doğrudan muhataba – yani bize – uyguluyor.
“Sen bir mevcutsun. Eğer Kadîr-i Ezelîye kendini versen, bir kibrit çakar gibi, hiçten, yoktan, bir emirle, hadsiz kudretiyle, seni bir anda halk eder.”
Bir kibrit çakmak gibi… Ne kadar basit, ne kadar hızlı, ne kadar zahmetsiz!
Ama eğer Allah’a kendini vermezsen, sebeplere, tabiata isnat edersen?
O zaman ne olur?
Sen, kâinatın bir özetisin, bir meyvesisin. Seni yapmak için kâinatı ince elekten geçirmek, bütün dünyanın köşelerinden hassas ölçülerle malzeme toplamak gerekir.
Çünkü maddi sebepler, sadece toplar, birleştirir. Yoktan hiçbir şey yaratamazlar. Bu, herkesin kabul ettiği bir gerçek…
O zaman, küçücük bir canlıyı yapmak için, bütün dünyayı dolaşıp malzeme toplamak gerekir.
Vahdette – bir kibrit çakmak… Şirkte – bütün dünyayı dolaşmak…
İlim Boyutunda Kolaylık
Risale bir başka boyuta geçiyor: İlim…
Kader, her şeyin “mânevî kalıbı”dır – bir plân, bir model…
Allah, sonsuz ilmiyle, her şeyin “miktar-ı kaderi”sini önceden belirlemiştir. Ve kudret, bu plân üzerine, kolayca inşa eder.
Eğer bu sonsuz ilim Allah’a verilmezse, ne gerekir?
O “miktar-ı kaderi” olmadan, her küçük canlının vücudunda binlerce “harici, maddî kalıp” bulunması gerekir. Yani, her hücre için ayrı bir kalıp, her organ için ayrı bir şablon…
Ama Allah’a verildiğinde – tek bir plân, tek bir ilim ve kudret o plân üzerine kolayca işliyor.
“Kıyametin gerçekleşmesi göz açıp kapayıncaya kadar yahut ondan da yakındır.”
Şimdi bu ayet ne kadar derin bir anlam kazanıyor. Kıyamet – o muazzam, o devasa olay – Allah için göz açıp kapamak kadar kolay…
Çünkü her şey, ilminde zaten “var.” Kudret, sadece o ilmi gerçekliğe dönüştürüyor.
Üçüncü Soru: “Hiçten Hiçbir Şey Yaratılmaz” Diyenler
İlahi ilim ve kudretin bu akıl almaz kolaylığını kavrayamayan zihinler, ister istemez büyük bir yanılgıya düşerler.
İşte bu son soru, tam da bu tıkanma noktasından doğan, modern felsefenin en meşhur iddiasına dokunuyor:
“İleri giden filozoflar diyor ki: Hiçten hiçbir şey yaratılmıyor, hiçbir şey yok olmuyor. Sadece bir terkip ve tahlil var.”
Bu, materyalist felsefenin temel iddialarından biridir. Madde sonsuzdur, sadece şekil değiştirir. Yaratma yoktur, yok etme yoktur; sadece dönüşüm vardır.
Bugün termodinamiğin “enerjinin korunumu” kanunu olarak bilinen bu ilke, fiziki dünyadaki dönüşümleri açıklarken haklıdır; ancak varlığın kökenini açıklamakta tamamen çaresizdir.
Risale bu iddiayı analiz ediyor. Ve diyor ki: Kur’ân’ın nuruyla bakmayan filozoflar, sebeplerin ve tabiatın bu varlıkları yaratmasının “imtinâ derecesinde müşkilâtlı” olduğunu görmüşler. Yani, tabiat bunu yapamaz, anlamışlar.
Ama bu noktada iki yola ayrılmışlar:
Birinci Grup: Sofestâîler
Bunlar diyor ki: “Sebepler ve tabiat yaratamaz; o zaman hiçbir şey gerçekten var değildir. Hatta ben de var değilim.”
Bu, mutlak bir inkâr… Hem kâinatı hem kendini inkâr etmek…
Risale bunu “cehl-i mutlak” (mutlak cehalet) olarak adlandırıyor. Çünkü bu insanlar, kendi varlıklarından bile şüphe ediyorlar.
İkinci Grup: “Var Yok Olmaz, Yok Var Olmaz” Diyenler
Bu grup biraz daha “akıllı” görünüyor. Diyorlar ki: “Yoktan bir şey var olmaz. Var olan bir şey de yok olmaz. Sadece dönüşüm, terkip, tahlil vardır.”
Oysa bu noktada felsefe, en büyük yanılgısına düşüyor. Maddenin ve atom altı parçacıkların kendi kendine şekil değiştirdiğini söylerken, “izafi yokluk” ile “mutlak yokluk” kavramlarını birbirine karıştırıyorlar.
Ama Risale bunun arkasındaki gerçek nedeni gösteriyor: Bu insanlar, bir sineğin ya da bir çekirdeğin yaratılışının, sebeplere ve tabiata göre “tavr-ı aklın haricinde bir iktidar” gerektirdiğini görmüşler. Ve bu zorluktan kaçmak için, yaratmayı (icadı) ve yok etmeyi (idamı) toptan inkâr etmişler.
Yani, “Yaratma yok” demek, aslında “Bizim kabul ettiğimiz sebepler ve tabiat bunu yapamaz, dolayısıyla yaratma diye bir şey olamaz” anlamına geliyor.
Asıl Ahmaklık
Ve şimdi Risale en keskin vuruşunu yapıyor.
Düşünün: Her yıl, dünya yüzünde dört yüz bin canlı türü yeniden ortaya çıkıyor. Her bahar, kâinattan daha sanatlı, daha hikmetli, canlı bir âlem yeniden kuruluyor.
Modern fiziğin kuantum vakumundaki dalgalanmalarla adeta ‘boşluktan’ parçacık belirmesi olarak hayranlıkla izlediği o sahne, aslında mutlak yokluğun bile ilahi bir emirle nasıl varlık formuna bürünebileceğine dair fiziki bir göz kırpışıdır.
Bu muazzam tabloyu laboratuvarda izleyip, evrenin büyük ölçeğindeki o azametli yaratılış sahnesine göz kapamak ve hâlâ “yoktan var edemez” demek, büyük bir mantık çöküşüdür.
Bu, ilk gruptan – Sofestâîlerden – daha da ahmakça…
Çünkü en azından Sofestâîler tutarlı; her şeyi inkâr ediyorlar. Ama bu ikinci grup, gözleriyle gördükleri o muazzam yaratılışı görmezden gelip, kendi sınırlı akıllarına göre bir kural koyuyorlar ve bu kuralı sonsuz kudrete dayatıyorlar.
Risalenin dediği gibi: Bu insanlar, kendileri hiçbir şeyi yok edemediklerinden, hiçbir zerreyi hiçten yaratamadıklarından, kendi acizliklerini Allah’a da yakıştırıyorlar.
İki Tür Yaratma
Risale son olarak, Allah’ın iki tarz icadından söz ediyor.
Birincisi: İhtirâ ve ibdâ. (Yoktan Var Etme) Hiçten, örneksiz ve malzemesiz olarak vücut vermek… Sadece varlığı değil, ona lazım olan her şeyi de hiçten yaratmak…
İkincisi: İnşa ve sanat. (Sanatla Şekillendirme) Kâinatın hâlihazırdaki unsurlarından ve elementlerinden, bir kısım yeni varlıkları bir araya getirip inşa etmek… Hikmetini, isimlerinin muazzam tecellisini göstermek için…
Her ikisi de Allah’ın kudretinin tezahürü. Ve her ikisi de, “yoktan var olmaz” diyenlerin iddiasını çürütüyor.
“Yoğu var etmek en kolay, en suhuletli, belki daimî, umumî bir kanunudur.”
Her bahar, üç yüz bin türün yeniden yaratılması; bu, “yoktan var olmaz” diyen kişinin iddiasının, gözlerinin önünde her yıl tekrar tekrar yalanlanmasıdır.
Bir Kalbin Yolculuğu
Bu Hâtime’de, bir insanın imana doğru yolculuğunu görüyoruz. Şüpheden kesinliğe, korkudan huzura, karanlıktan nura…
Ve bu yolculuğun sonunda, o insan ne diyor?
“Cenâb-ı Hakka zerrat adedince şükür ve hamd ve senâ ediyorum ki, kemâl-i imanı kazandım, evham ve dalâletlerden kurtuldum.”
Zerreler adedince şükür… Düşünün bu ifadeyi… Kâinattaki her zerre kadar şükür…
Bu, küçük bir teşekkür değil… Bu, bütün varlığın bir teşekküre dönüşmesi…
Çünkü o insan artık biliyor: Her zerre, bir mektup… Her çiçek, bir imza… Her canlı, sonsuz bir kudretin, sonsuz bir hikmetin, sonsuz bir sevginin eseri…
Ve kendisi de – o küçük, o aciz, o sınırlı varlığı da – bu büyük sanatın bir parçası…
İbadeti artık bir yük olarak görmüyor; bir şifa olarak görüyor.
Kâinatın kolaylığını artık bir tesadüf olarak görmüyor; bir vahdetin işareti olarak görüyor. Ve yaratılışı artık bir gizem olarak görmüyor; her baharda, her doğumda, her çiçekte tekrar tekrar tanık olduğu bir mucize olarak görüyor.
“Subhaneke lâ ilme lenâ illâ mâ allemtenâ. İnneke entel-Alîmul-Hakîm.”
“Seni her türlü noksandan tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Muhakkak ki ilmi ve hikmeti her şeyi kuşatan Sensin.” (Bakara Suresi 32. Ayet).
Bu dua ile bütün bir yolculuk – şüpheden imana, karanlıktan ışığa – bir teslimiyetle, bir huzurla, bir şükranla kapanıyor. Ve o kapanış, aslında bir başlangıçtır.
Çünkü artık o insan, dünyaya bakarken, her şeyde bir başka şey görüyor:
Sonsuz Kudretin imzasını… Sonsuz Hikmetin mührünü… Sonsuz Rahmetin izini…
Ve bu görüş, bir kez kazanıldığında, asla eskisi gibi olamaz.
Şimdi soralım kendimize: Biz bu kâinata ve hayatımıza hangi aynadan bakıyoruz?
Bir hastanın şifayı reddeden o kibirli inadıyla mı, yoksa kâinat senfonisine hayranlıkla eşlik eden bir şahidin şükrüyle mi?
