Hz. Peygamber’in (asm) Evliliklerindeki Hikmet ve Hz. Zeynep (r.a.) Meselesi
Bir Soru, Bir Cevap, Bir Ömürlük Hakikat
Bazen bir soru, yüzyılları aşar.
Soru bugün de soruluyor. Farklı dillerde, farklı platformlarda, farklı yüzlerle…
Ama özü aynı: “Hz. Muhammed (asm) neden birden fazla kadınla evlendi? Neden Zeyneb (r.a.) ile evlendi?”
Ve bu sorunun arkasında genellikle iki şey var: Ya samimi bir merak, ya da kötü niyetli bir saldırı…
Bu soru, oryantalist geleneğin İslâm’a yönelik en eski ve en işlek silahlarından biridir. 18. yüzyıldan bu yana Batılı eleştirmenler, Hz. Peygamber’in çok evliliğini yalnızca şehvete bağlayarak İslâm’ı itibarsızlaştırmaya çalışmıştır.
Günümüzde ise bu iddia sosyal medya üzerinden milyonlara ulaşmakta; seküler, deist veya ateist çevrelerde özellikle genç nesle yönelik sistematik bir kampanya biçiminde sürdürülmektedir.
Bazen samimi bir arayışla sorulan bu sorular, çağımızın bilgi kirliliği içinde yanlış zeminlerde yankı bulabilmektedir.
Bu iddianın mantıksal boşluğunu görmek için tek bir soruyu sormak yeterlidir:
Eğer Hz. Peygamber (asm) gerçekten nefsânî arzularına teslim olan biri olsaydı, bu arzular tam da fıtratın en sakin olduğu kırk yaşından sonra mı ortaya çıktı? Neden en ateşli gençlik yıllarında değil?
Bu sorunun cevabı, iftirânın zeminini çökertmeye yeter. Ama Bediüzzaman Hazretleri bununla kalmıyor; temelden tavana bütün bir bina inşa ediyor.
Şamlı Hâfız, bu soruyu Bediüzzaman Hazretlerine iletiyor. Ve cevap, o meşhur üç kelimeyle başlıyor: “Yüz bin defa hâşâ ve kellâ!”
Hâşâ: Allah korusun, böyle şey olmaz.
Kellâ: Kesinlikle hayır. Asla.
Ama Bediüzzaman Hazretleri sadece “hayır” demekle kalmıyor. Delilini kâinat kadar sağlam bir zemine oturtarak cevap veriyor. Ve o cevap hem aklı hem kalbi hem de ruhu doyuruyor.
Gelin o cevabın içine girelim.
BİRİNCİ KAPI
Kırk Yılın Şahitliği: İffet ve İsmet
On Beşten Kırka: Suskunluk Değil, Seçim
Önce bir gerçeği tespit edelim.
Hz. Muhammed (asm) kırk yaşına kadar tek bir kadınla evli yaşadı. O kadın Hz. Hatice’ydi (r.a.). Ve Hz. Hatice (r.a.), kendisinden on beş yaş büyük, daha önce evlenmiş bir dul hanımefendiydi.
Şimdi bu tablonun içinde yaşanan dönemi düşünün:
On beş ila kırk yaş arası… Bediüzzaman Hazretleri buna “hararet-i gariziyenin galeyanı hengâmı” diyor – yani fıtrî ateşin en çok yandığı, hevesâtın en kuvvetli olduğu dönem… Bir insanın nefs baskısına en zayıf olduğu yıllar…
Çağdaş psikoloji de bu dönemi aynı biçimde tanımlar: 15-40 yaş arası, hormonların, dürtülerin ve sosyal statü arayışının doruk noktasıdır. Bireyler bu dönemde kimlik kurma, otorite kanıtlama ve cinsel kimlik pekiştirme süreçlerini yaşar.
Tarihin hiçbir döneminde, hiçbir kültürde bu yaş aralığı “itidal ve kanaat” çağı olarak tanımlanmamıştır.
Üstelik 7. yüzyılın çöl şartlarında ve kabile kültürünün çok eşliliği norm kabul ettiği bir sosyolojik yapıda, bir erkeğin bu çağda tek eşli kalması ayrıca büyük bir irade imtihanıdır.
Ve bu yıllarda Arabistan’ın en güçlü erkeklerinden biri olan, kabilenin en itibarlısı sayılan, gençliğin verdiği her imkâna sahip Hz. Muhammed (asm) ne yapıyor?
Ömrünün en dinamik, enerjik ve duyguların en üst seviyede olduğu bu çeyrek asırda…
“…dost ve düşmanın ittifakıyla kemâl-i iffet ve tamam-ı ismetle”– yalnızca tek bir kadınla, Hz. Hatice (r.a.) ile yaşıyor.
Yirmi beş yıl…
Dost ve düşmanın ittifakıyla… Bu ifadeye dikkat edin…
Düşmanları bile bu iffeti inkâr edemiyordu. O dönemde Mekke’nin münafıkları, müşrikleri, alay edenleri – hiçbiri Hz. Peygamber’e iffetsizlik isnat edemedi. Çünkü ortalıkta yirmi beş yıllık bir hayat vardı.
Bembeyaz, tertemiz, şahit dolu bir hayat…
Kırktan Sonra: Ateş Soğurken Kesret
Ve sonra kırk yaş geliyor. Hz. Hatice (r.a.) vefat ediyor.
Bediüzzaman Hazretleri burada çok keskin bir mantık silsilesi kuruyor:
Kırktan sonra nedir?
“Hararet-i gariziye tevakkufu hengâmı” – yani fıtrî ateşin yavaşladığı, hevesâtın sükûnete erdiği dönem… İnsanın nefsine en az meylettiği yıllar…
Psikoloji ve tıp bilimi de bunu doğrular: Kırk yaş sonrasında testosteron seviyeleri düşer, dürtüsel davranışlar azalır, ilişki motivasyonları zevkten ziyade anlam ve güvenlik eksenine kayar.
Bir insan “nefsânî” güdülerle hareket edecekse, bunu 25 yaşında yapar; 50 yaşında değil…
Ve işte tam bu dönemde, yani nefsin en sakin olduğu vakitlerde, Hz. Peygamber (asm) birden fazla hanımla evleniyor.
Eğer bu evlilikler nefsânî bir arzudan kaynaklansaydı, mantığın gereği şuydu: Gençlikte, ateş yanarken çok evlenmek… İhtiyarlıkta, ateş sönerken tek kalmak…
Ama olan tam tersi…
“…kırktan sonra, yani hararet-i gariziye tevakkufu hengâmında ve hevesât-ı nefsâniyenin sükûneti zamanında kesret-i izdivaç ve tezevvücâtı, bizzarure ve bilbedâhe, nefsanî olmadığını ve başka ehemmiyetli hikmetlere müstenit olduğunu, zerre kadar insafı olana ispat eder bir hüccettir.”
Zerre kadar insafı olana ispat eder.
Bu cümle hem bir ispatın güvenini taşıyor hem de muhatabına hafif ama yerinde bir sitem içeriyor: Eğer hâlâ göremiyorsan, sorun insafında…
İKİNCİ KAPI
Ezvâc-ı Tâhirât: Bir Üniversite, Bir Emanet
Dinin Yarısı Onlardan Geliyor
Hz. Peygamber (asm)’in çok evliliğinin birinci ve en derin hikmeti burada saklı…
Risale şunu söylüyor: Hz. Peygamber (asm)’in yalnız sözleri değil – bütün halleri, davranışları, hareketleri, ev içindeki yaşantısı – dinin kaynağıdır. Şeriatın hükümlerinin çıktığı yerdir.
Peki, bu özel halleri, bu mahrem ve derin yaşantıyı kim aktaracak?
Erkek sahabeler değil… Çünkü onların giremeyeceği bir alan var: Ev içi…
İşte ezvâc-ı tâhirât – temiz hanımlar – tam da bu noktada devreye giriyor. Hz. Âişe (r.a.) başta olmak üzere Hz. Peygamber (asm)’in hanımları, ev içindeki ibadeti, huyları, muameleleri, gece namazını, oruç tutma şeklini, aile hayatını birer birer rivayet ettiler. Ve o rivayetler, İslâm’ın hükümleri haline geldi.
“Esrar ve ahkâm-ı dinin hemen yarısı, belki onlardan geliyor.”
Yarısı…
İslâm’ın hükümlerinin yarısı, ezvâc-ı tâhirâtın rivayetlerinden geliyor. Bu ne muazzam bir vazife, ne derin bir sorumluluk…
Şimdi şunu soralım:
Bu vazifeyi tek bir kadın taşıyabilir miydi?
Tek bir hayat perspektifi, tek bir mizaç, tek bir anlayış yeterli olur muydu?
Bediüzzaman Hazretleri diyor ki: “Demek bu azîm vazifeye, birçok ve meşrepçe muhtelif ezvâc-ı tâhirat lâzımdır.”
Meşrepçe muhtelif…
Yani farklı mizaçta, farklı anlayışta, farklı bakış açısında hanımlar gerekiyordu. Tâ ki her tabakadan insanın sorusuna, her farklı meselenin çözümüne kaynak olsunlar.
Hz. Âişe (r.a.)’ın zekâsı, Hz. Hafsa (r.a.)’ın cesareti, Hz. Ümmü Seleme (r.a.)’ın hukuki feraseti, Hz. Zeyneb (r.a.)’ın zühdü ve takvası – her biri ayrı bir pencere, ayrı bir ışık…
Ve o pencereler olmasa, dinin o tarafları karanlıkta kalırdı.
Sosyal, Siyasi ve İnsani Boyut
Ama hikmet yalnızca ilmî değil… Hz. Peygamber (asm)’in kırk yaşından sonraki evliliklerinin büyük çoğunluğu aynı zamanda 7. yüzyılın çöl dinamiklerinde hayatta kalma mücadelesi veren mazlumları himaye eden, kan davalarını önleyen derin bir sosyal, hukuki ve siyasi anlam taşıyor.
Hz. Sevde (r.a.): Eşi vefat etmiş, Habeşistan’dan dönen, kimsesiz kalan ve Mekke’de tehlike altındaki bir hanımefendi. Korunmaya muhtaç bir duldu.
Hz. Ümmü Habîbe (r.a.): Babası Ebû Süfyan – o dönemin İslâm karşıtı en güçlü isimlerinden biri… Bu evlilik, hem onu himaye etti hem de ileride İslâm’a kazandırılacak olan Ebû Süfyan ile köprü kurdu.
Hz. Cüveyriye (r.a.) ve Hz. Safiyye (r.a.): Her ikisinin de ailesi esir düşmüş, toplumdaki konumları alt üst olmuştu. Bu evlilikler onları korumanın ötesinde, kabileleri İslâm’a ısındıran diplomatik bir birleşme işlevi gördü.
Rivayet edilir ki Hz. Cüveyriye ile evlilik akabinde sahabeler, onun kabilesinden yüzlerce esiri “Peygamber’in kayınlarına nasıl köle muamelesi yaparız?” diyerek serbest bıraktı.
Hz. Ümmü Seleme (r.a.): Eşini savaşta kaybetmiş, çocuklu ve yaşlı bir dul… Hiçbir nefse cazip gelmeyecek bir birliktelik; ama merhamet ve vakarın simgesi…
Bu tablo, nefsani bir arzunun değil; derin bir şefkatin, geniş bir siyasi aklın ve ilahî bir hikmetin tablosudur. Her evlilik, ayrı bir ihtiyacın cevabıdır; ayrı bir hizmetin kapısıdır.
ÜÇÜNCÜ KAPI
Hz. Zeyneb Meselesi: Kaderin Kalemi, Vahyin Emri
Zeyd (r.a.) ve Zeyneb (r.a.)
Şimdi meselenin en çok konuşulan kısmına geliyoruz.
Hz. Zeyneb (r.anha), Hz. Peygamber (asm)’in halasının kızıdır. Soyu temiz, ahlâkı yüksek, fıtratı asil bir hanımefendi…
Hz. Zeyd (r.a.) ise Hz. Peygamber (asm)’in “Oğlum” hitabıyla şereflendirdiği, azatlı kölesi ve can yoldaşı… Sahabe içinde çok seçkin, çok sevilen bir isim…
Hz. Peygamber (asm) bu ikisini evlendiriyor. Bir mesaj vermek için: İslâm’da soy farkı, makam farkı, aşiret farkı aşılmıştır. Bir köle ile bir asil aynı hayatı kurabilir. Bu, Cahiliye’nin sınıf duvarlarına vurulan güçlü bir çekiçtir.
Ama hayat her zaman planlandığı gibi gitmiyor.
Hz. Zeyd (r.a.), bir süre sonra Hz. Zeyneb (r.a.)’ı boşuyor.
Ve rivayete göre sebebi şu:
Zeyd (r.a.), ferâsetle hissetti ki, Zeyneb (r.a.) başka yüksek bir ahlâkta yaratılmış; bir peygambere zevce olacak fıtratta… Ve kendisini ona küfüv (denk) bulmadığından, mânevî imtizaçsızlık oluştu ve tatlik etti (boşadı).
Bunu anlamak için durun bir an…
Bu bir geçimsizlik değil…
Bu bir ferasettir. Hz. Zeyd (r.a.), eşinin kendi ufkunun ötesinde bir makama layık olduğunu hissetti. Ve bu ferasetle geri çekildi.
Vahyin Emri: Akd-i Semâvî
Ve şimdi tarihin en çok yanlış anlaşılan sahnelerinden birine geliyoruz.
Boşanma gerçekleşti. Ve Allah (c.c) emretti: Hz. Peygamber (asm) bu hanımla evlenecek.
Neden?
Birincisi: O dönemde Arap geleneğinde evlâtlıkla ilgili ağır bir yanlışlık vardı. Evlâtlık edinilen kişinin boşadığı kadın, öz evladın boşadığı kadın gibi sayılıyor ve ebediyen o aileye haram kılınıyordu. Bu yanlış bir hükmü İslâm kaldırmak istiyordu. Ve onu kaldırmanın en güçlü yolu, Hz. Peygamber (asm)’in bizzat o evliliği yapmasıydı.
“… ‘Tâ ki, evlâtlıklarının boşadığı hanımlarla evlenmekte mü’minler için bir günah olmadığı anlaşılsın.’ (Ahzâb Sûresi, 37) âyet-i kerimesinin işaretiyle, büyüklerin küçüklere ‘oğlum’ demeleri, zıhar meseleleri gibi, yani karısına ‘Anam gibisin’ dese haram olduğu gibi değildir ki, ahkâm onunla değişsin.”
İkincisi: Bu evlilik, onu bir âyetle tescil etti. Yani sıradan bir nikâh değil…
“Yani, ‘Biz onu sana nikâhladık.’ (Ahzâb Sûresi, 37.Ayet)’nin işaretiyle, o nikâh bir akd-i semâvî olduğuna delâletiyle, harikulâde ve örf ve muâmelât-ı zâhiriye fevkinde, sırf kaderin hükmüyledir ki, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm o hükm-ü kadere inkıyad göstermiştir ve mecbur olmuştur; nefis arzusuyla değildir.”
Mecbur olmuştur.
Bu kelime çok şey söylüyor. Hz. Peygamber (asm) bu evliliği kendi arzu ve iradesiyle değil, vahyin ve kaderin emriyle gerçekleştirdi. Hatta rivayetler, bu emri aldığında çok ağır bir sorumluluk hissettiğini anlatır.
Çünkü toplumun gözünde nasıl görüneceğini biliyordu. Ama vahiy emrettiyse, emirdi.
İslâm Hukukunda Bir Devrim: Evlâtlığın Sınırı
Bu evliliğin arka planında, İslâm hukukunun en önemli reformlarından biri yatıyor. Cahiliye Arabistan’ında evlâtlık edinilen kişi, öz evlat hükmündeydi.
Evlât olduğunuzun adını taşırsınız, onun mirasçısı olursunuz, onun kızıyla evlenemezsiniz, eşine dokunamazsınız – bütün hükümler birebir aynıydı.
İslâm bu geleneği kökünden kaldırdı. Ahzâb Suresi bunu net biçimde ilan etti:
“Allah bir adamın içinde iki kalp yaratmamıştır. Zıhar yaptığınız hanımlarınızı anneleriniz hükmünde kılmadığı gibi, evlâtlıklarınızı da öz oğullarınız hükmünde kılmamıştır. Bunlar sizin ağzınızdan çıkan sözlerden ibarettir. Allah ise hakkı söyler ve doğru yola iletir.” (Ahzâb Suresi, 4 Ayet).
Ve devamında: “Muhammed sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir. O Allah’ın elçisidir ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah ise her şeyi hakkıyla bilmektedir.” (Ahzâb Suresi, 40. Ayet).
Bu iki ayet, evlâtlık kurumunu hukuken öz evlatlıktan ayırdı. Miras, mahremiyet, nesep ve nikâh hükümleri farklılaştı. Evlâtlığın boşadığı kadınla evlenmek artık yasak değildi.
Ama bir hükmü sözle ilan etmek yetmez. En güçlü ilan, örnektir. Ve Hz. Peygamber (asm) bizzat bu evliliği yaparak, o yeni hükmü en kalıcı biçimde toplumun zihnine işledi.
Bu bir sünnet değil; bir hukuki devrimdir.
“Evlâtlığının Hanımı” İftirasının Çöküşü
Şimdi bazıları şunu soruyor: “Kendi evlâtlığının hanımını aldı değil mi?”
Bediüzzaman Hazretleri bu soruyu iki tabakadan ele alıyor ve her tabaka için ayrı bir cevap veriyor.
Birinci tabaka için: Evlâtlık, İslâm’da gerçek çocukla aynı hükmü taşımaz. Bu, açık bir fıkıh meselesidir. Evlâtlık edinmek, nesep bağı oluşturmaz; miras, nikâh ve mahremlik hükümleri değişmez. Dolayısıyla evlâtlığın boşadığı bir kadınla evlenmek, hiçbir hüküm açısından yasak değildir. Üstelik Ahzâb 4 ve 40. ayetler bu gerçeği vahiyle tescil etmiştir.
İkinci tabaka için: Hz. Peygamber (asm), müminlere pederane bir şefkatle bakar. “Mü’minler onun evlâdı gibidir” derken, bu bir his ve vazife dilidir – şeriat dili değil… Tıpkı bir âmirin, memurlarına “çocuklarım” demesi gibi…
Bu söz, onların kız çocuklarının nikâhını haram kılmaz. Risaletin şefkati ile insan ilişkilerinin hükümleri ayrı kanallarda akar.
“Peygamber, rahmet-i İlâhiye hesabıyla size şefkat eder, pederâne muamele eder. Ve risalet namına siz onun evlâdı gibisiniz. Fakat şahsiyet-i insaniye itibarıyla pederiniz değildir ki, sizden zevce alması münasip düşmesin.”
DÖRDÜNCÜ KAPI
İftiraya Nasıl Bakmalı: Dâmen-i Muallâ
Eteği Yücedir, El Yetişemez
Bediüzzaman Hazretleri cevabının başında çok güzel bir ifade kullanıyor: “O dâmen-i muallâya şöyle pest şübehâtın eli yetişmez.”
Dâmen-i muallâ: Yüce etek. Ulaşılamaz bir yükseklik.
Pest şübehât: Alçak şüpheler. Yerde sürünen iddialar.
Bu iki kavramı bir araya getirdiğinizde ortaya çıkan tablo şu: Güneşe çamur atan biri, güneşi kirletemiyor. Sadece kendi elini kirletiyor.
Hz. Peygamber (asm)’e yöneltilen her kötü niyetli soru, tarihte binlerce kez soruldu. Ve her defasında, cevap geldi.
Çünkü o hayat bembeyaz; her tarafı aydınlık, her tarafı şahitli…
“Eski zaman münafıkları gibi yeni zamanın ehl-i dalâleti dahi” diyor Bediüzzaman Hazretleri… Yani bu soru yeni değil…
Münafıklar Hz. Peygamber (asm) hayattayken de sordular.
O zaman cevap verildi. Bugün de verilmeli…
İki Tür Soru, İki Tür Muhatap
Her soru aynı niyetle sorulmaz.
Bir insan gerçekten merak ediyor olabilir. İslâm’ı tanımak, Hz. Peygamber (asm)’i anlamak istiyordur. Bu soruya saygıyla, sabırla ve delillerle cevap verilmeli…
Bediüzzaman Hazretleri’nin bu mektubu tam da bu niyetle yazılmış.
Ama bir kısım insan var ki soruyu anlayış için değil, yıkım için soruyor. Cevap dinlemiyor, delil kabul etmiyor.
Onlar için verilen en sağlıklı cevap, hissi değil mantıki olanıdır: Tarihi veriyi ortaya koy, kronolojik çelişkiyi göster, alternatif açıklamayı sına…
Eğer ikna olmuyorsa “Yüz bin defa hâşâ” demek, en doğru cevaptır. Çünkü mesele ilmî değil, ahlâkîdir.
“Zerre kadar insafı olana ispat eder” diyor Bediüzzaman Hazretleri…
Zerre kadar insaf…
Meseleye insafla, önyargısız, delillere açık bir kalple bakılırsa – cevap zaten orada… Yirmi beş yıllık iffetli bir hayat, kırk yaşından sonra başlayan evlilikler, kaderin emri, vahyin hikmetleri…
Bunları görmek için göz yetmez; insaf lâzım…
Bir Ömrün Özeti: Kader Kalemi Öyle Yazdı
Bu kısa ama derin mektup (Yedinci Mektup), aslında çok büyük bir meseleyi çok az kelimeyle hallediyor.
Hz. Peygamber (asm)’in hayatı, bir bütündür. O hayatı parçalara bölüp yalnızca bir kesitine bakarak hüküm vermek, güneşi bir anahtar deliğinden izleyip “güneş küçücük bir noktadır” demek gibidir.
Risale bize şunu öğretiyor: Anlayışın anahtarı bütüncül bakmaktır. On beş yıldan kırka, kırktan vefata; Mekke’den Medine’ye; özel hayattan kamusal hayata – o bütünün içinde her şey yerli yerinde oturuyor.
Hz. Zeyneb (r.a.) meselesine baktığımızda ne görüyoruz?
Bir kader hükmü: Allah (c.c) emretti.
Bir şeriat dersi: Evlâtlık, nesep değildir; bu hüküm bu evlilikle Kur’ân’da tescil edildi.
Bir hukuki devrim: Cahiliye’nin yanlış geleneği, en güçlü örnekle ve vahyin ilanıyla kaldırıldı.
Bir sosyal mesaj: Köle ile asil aynı evde yaşayabilir; ama o ev yetmezse, Allah yeni bir kapı açar.
Bir teslim: Hz. Peygamber (asm), nefsin değil; vahyin ve kaderin emrine boyun eğdi.
Ve bu tabloda nefsin, hevânın, şehvetin zerre kadar yeri yok…
Bediüzzaman Hazretleri mektubu “El-Bâkî Hüve’l-Bâkî” – Bâkî olan yalnızca O’dur – diye bitiriyor. Bu imza, bir hatırlatma…
Geçici olan her şey: İftiralar da, saldırılar da, yanlış anlamalar da geçip gidecek…
Ama o tertemiz hayat, o yüce ahlâk, kıyamete kadar parlayacak…
Çünkü güneş, çamura ihtiyaç duymaz.
Güneş ışığını verir; çamur kuruyup dökülür.
“O dâmen-i muallâya şöyle pest şübehâtın eli yetişmez.”
Yetişemez…
Yetişemeyecek…
“Allah’ın kendisi için takdir ettiği bir şeyi yerine getirmesinde bir peygamber için vebal yoktur. Bu, Allah’ın, daha önceki peygamberler hakkında da geçerli olan bir yasasıdır. Allah’ın emri ise, mutlaka gerçekleşmek üzere yazılmış bir kaderdir.” (Ahzâb Sûresi, 38. Ayet).
