Zulmetli Anarşilik
Kâinatın muazzam bir nizam (entropiye direnç) üzerine kurulu olduğu gerçeği, modern fiziğin en temel kabullerinden biridir. Ancak bu nizam, sadece atom altı parçacıklarda değil, insan ruhunun ve toplumun derinliklerinde de ancak belli “manevi yasalarla” ayakta kalır.
Fizikteki düzensizliğe eğilim (entropi) yasası, bugün “sosyal entropi” olarak cemiyetin damarlarında dolaşmakta; manevi bağlar zayıfladıkça toplum kaosa sürüklenmektedir.
İnsanlık, tarihi boyunca düzen ile özgürlük arasındaki o ince ipte yürümeye çalışmıştır. Ancak günümüzde, modernizmin hız ve haz sarmalıyla birleşen dijitalleşme, bu dengeyi yerle bir ederek bizi Bediüzzaman Hazretlerinin “zulmetli anarşilik” olarak tanımladığı karanlık bir uçuruma sürüklemektedir.
Zulmetli anarşilik; hiçbir kuralın tanınmadığı, emniyetin kalmadığı, ahlaki değerlerin yitirildiği ve hem toplumu hem de bireyin ruhunu karanlığa boğan dehşetli bir kargaşa hali demektir. Bu hal, siyasi bir başkaldırıdan öte, kutsalla bağı kopmuş bir ruhun kendi boşluğunda boğulmasıdır.
Bu noktada mühim bir tespit şudur: Anarşinin gerçek panzehiri kuru bir itaat değil, “Hürriyet-i Şer’iyye”dir. Yani insanın sadece Allah’a kul olup; nefsine, algoritmalara veya despotlara kölelikten kurtulmasıdır. Gerçek özgürlük hakka bağlılıktır; nefse ve hevese kölelik ise zulmetli bir anarşidir.
Nitekim anarşi sadece kuralsızlık değil, hakiki hürriyetin (Hürriyet-i Şer’iyye) terk edilip nefsin firavunlaşmasıdır.
Bu durum sadece sokaklardaki kuralsızlık değil; ruhun, aklın ve ekranların istila edildiği topyekûn bir kaos halidir. Üstelik bu kaos, sadece şahsi tercihlerle değil; insan psikolojisindeki zaafları sömürmek üzere tasarlanmış algoritmik bir kuşatmayla derinleşmektedir.
Bediüzzaman Hazretlerinin “Hücumât-ı Sitte”1 (Altı Saldırı) adlı risalesinde beyan ettiği şeytanın sinsi desiseleri, bugün dijital dünyanın “yıkım mühendislerine” dönüşmüş durumdadır.
Ruhun Gece Karanlığı ve Dijital Orman Kanunu
Anarşi, özünde bir otorite boşluğudur. Fakat ona “zulmetli” (karanlık) sıfatı eklendiğinde, mesele sosyolojik bir krizden çıkıp kalbi bir hastalığa dönüşür.
Çünkü “zulmetli anarşilik”, bir toplumun “kutsal olanla” bağının kopmasıdır. Bu, sadece bir asayiş sorunu değil, insanın fıtratındaki “merhamet ve hürmet” çekirdeklerinin çürümesidir.
Peygamber Efendimiz (asm), bu sosyal çürümeye dair yüzyıllar öncesinden şöyle buyurmuştur: “Küçüklerimize merhamet etmeyen, büyüklerimize saygı göstermeyen, iyiliği emredip kötülükten sakındırmayan bizden değildir.”2 (Tirmizî, Birr, 15).
Bu hadis, aslında bir toplumun anarşiye karşı en büyük savunma hattını çizer: Hürmet vedesise Merhamet.
Eğer bir gençte büyüklere hürmet, bir güçlüde zayıflara merhamet kalmamışsa; orada “zulmet” (karanlık) başlamış demektir.
Vicdanı sönmüş bir kişi için ne hukuk ne de kul hakkı bir anlam ifade eder. Bu karanlık, dijital dünyada “anonimleşmenin” verdiği sahte cesaretle birleşince, ekranlar birer “zulmet mahzeni” haline gelir.
Burada tehlike sadece kullanıcının kötü niyeti değildir; sistemin kendisi de (algoritmalar) öfkeyi ve kutuplaşmayı daha fazla etkileşim getirdiği için ödüllendirmekte, böylece zulmetli anarşiyi ticari bir model olarak sistematik şekilde beslemektedir.
Altı Desise: Ruhun Altı Prangası
Bugün “Zulmetli Anarşilik”, sadece fiziki meydanlarda değil, dijital dünyada Altı Desise-i Şeytaniye üzerinden örgütlenmektedir. Modern psikoloji ve nörobilim, Bediüzzaman Hazretlerinin yüzyıl önce dikkat çektiği bu “zayıf damarları” bugün farklı isimlerle teyit etmektedir:
Şeytan, kaleyi içeriden fethetmek için insandaki zayıf damarları birer kaldıraç gibi kullanır. Bu desiseler, kişiyi içeriden çürüterek onu zulmetli anarşiliğin bir askeri haline getirir.
Hubb-u Cah (Makam ve Etkileşim Tutkusu): İnsanın parmakla gösterilme, takdir edilme ve yüksek mevkilerde olma arzusudur. Bugün sosyal medyanın “beğeni” ve “takipçi” algoritmalarıyla birer bağımlılığa dönüşmüştür.
Kişi makam için her türlü değeri feda edebilir hale gelirse, liyakat biter. Bu durum devlette ve toplumda adaleti yıkar. Haksızlığın getirdiği bir başkaldırı ve düzensizlik ortamını besler.
Bir “like” uğruna hakikati tahrif eden, şöhret için mahremiyetini pazarlayan insan; aslında kendi ruhundaki nizamı bozmaktadır.
Erich Fromm’un “sahip olmak” üzerine kurduğu eleştiri, bugün “dijitalde var görünmek” üzerine bir narsisizm felaketine dönüşmüştür.3
Havf (Korku, Kaygı) Damarı ve İptal Kültürü: İnsanın rızık, gelecek veya can kaygısıyla hakikatten sapmasıdır. Korku içindeki bir toplum, baskıya boyun eğer veya tam tersi; “kaybedecek bir şeyim yok” noktasına gelerek şiddete yönelebilir. Güvenin olmadığı yerde zulmet (karanlık) başlar.
Modern insan, “yokluk” ve “gelecek” korkusuyla manipüle ediliyor. Oysa Kur’an-ı Kerim;
“Şeytan sizi fakirlikle korkutur…”4 (Bakara, 2/268) buyurarak bu psikolojik savaşa işaret eder. Korku, insanı hırçınlaştırır ve anarşiye açık hale getirir.
İnsan istikbalden korkar. Ancak bu korku, dijital dünyada “sürüden dışlanma” veya “linç edilme” (cancel culture) korkusuna dönüşürse; kişi haksızlık karşısında dilsizleşir. Korkuyla hareket eden toplumlar, asayişi değil; baskıcı bir sessizliği veya öfkeli bir patlamayı doğurur.
Tama’(Haz Odaklı Tüketim) ve Dijital Yağma: Dünyevi menfaatler için her yolu mübah görmektir. Herkesin sadece kendi çıkarını düşündüğü, çalmanın ve haksız kazancın yaygınlaştığı bir yer; ekonomik ve sosyal bir anarşinin merkezidir. “Hak” kavramı ölür, “güç” konuşmaya başlar.
İbn-i Haldun, toplumların çöküşünü lüks ve tüketime olan aşırı düşkünlüğe bağlar.5 Sınırsız tüketim hırsı, başkasının hakkına tecavüzü “başarı” olarak pazarlar. “Bırakınız yapsınlar” felsefesinin ahlaki bir freni yoksa, o yolun sonu orman kanunudur.
Dopamin döngüleriyle sürekli daha fazlasını isteyen insan, “kanaat” hazinesini kaybettiği an; başkasının hakkına tecavüz etmeye aday bir anarşist adayıdır.
Kısa yoldan zengin olma hırsı, kripto vurgunlarından veri hırsızlığına kadar geniş bir sahada “ekonomik anarşiyi” besler. İktisat ve kanaatin terk edildiği yerde, “başkasına zarar vererek yükselme” arzusu hâkim olur ki bu; zulmetli anarşiliğin en büyük yakıtıdır.
Menfi Milliyetçilik ve Yankı Odaları: Kendi grubunu/ırkını üstün görüp başkalarını ezme veya yok sayma eğilimidir. Toplumu “biz ve onlar” diye bölen en büyük dinamittir.
İç savaşların ve toplumdaki parçalanmaların temel sebebidir. Bu da doğrudan kanlı ve zulmetli bir anarşiye kapı açar.
Irkçılık ve bölücülük, dijital algoritmalarda “yankı odaları” (echo chambers) vasıtasıyla bilenir. Sadece kendi grubunun sesini duyan insan, “ötekini” canavarlaştırır. Biyolojik olarak %99,9 oranında aynı olan insanoğlu, geri kalan küçük farklar için siber savaşlar başlatır.6
Enaniyet ve Dijital Narsisizm: Kişinin kendisini merkeze alması, kimseyi dinlememesi ve sadece kendi fikrine tapmasıdır. “Ben ne istersem o olur” diyen milyonlarca insan, hiçbir ortak kuralda birleşemez.
Anarşizmin en uç noktası, her bireyin kendi başına buyruk olması ve ortak iyiye (asayişe) hizmet etmemesidir.
Sosyal medyanın “benmerkezci” yapısı, insanı kendi kurgu dünyasının firavunu haline getiriyor. Kendi fikrinden başka doğru tanımayan bu enaniyet, toplumdaki uzlaşmayı (asayişi) imkânsız kılar.
Herkesin kendi klavyesini bir “yargıç çekici” gibi kullandığı bir ortamda, ortak akıl ölür. “Benim doğrum mutlak hakikattir” diyen milyonlarca ego, toplum sözleşmesini yırtıp atar. Byung-Chul Han’ın ifadesiyle “aynının cehennemi” yaşanırken, ötekinin sesi boğulur.
Tenperverlik (Tembellik ve Konfor Düşkünlüğü): Altıncı desise olan tenperverlik, dijital dünyada “tık aktivizmi” olarak kendini gösterir.
Gerçek bir ıslah için ter dökmek yerine, ekran başında sadece eleştirerek ve konforunu bozmadan vicdanını rahatlatmaya çalışan insan; pasif bir anarşinin ortağı olur.
Şeytan, doğrudan ikna edemediği sağlam iradeli kişileri; tembellik; dünya telaşı veya gereğinden fazla iş yükü gibi dolaylı meşguliyetlerle asıl ulvi görevlerinden uzaklaştırmaya çalışır.
Yani bazen “çok meşgul olmak” bir başarı değil, dikkati dağıtmak için kurgulanmış bir aldatmaca (desise) olabilir.
Bu altı desise, bireyin iç dünyasındaki manevi düzeni bozar. İç düzeni bozulan insan, toplum düzenini de (kanun, ahlak, din) birer engel olarak görmeye başlar.
Şeytan bu altı tuzakla insanı “vazifesini yapmayan, hakkına razı olmayan ve başkasına zarar veren” bir varlığa dönüştürür.
Bu özelliklere sahip insanların çoğaldığı bir toplumda, ne devlet ne de hukuk düzeni dikiş tutturabilir. Sonunda ortaya çıkan şey, “herkesin herkesle savaştığı” zulmetli bir anarşidir.
Bu desiseler (tuzaklar) insanı yıkan “manevi virüsler” ise, bunlara karşı önerilen “Müsbet Hareket” ve panzehirler de toplumun bağışıklık sistemidir. “Zulmetli anarşilik” karanlığını ancak bu panzehirlerin “ışığı” dağıtabilir.
Panzehir: Müsbet Hareket ve Manevi İnşa
Zulmetin (karanlığın) panzehiri, onu dövmek değil; nuru (ışığı) içeriye almaktır. Risale-i Nur’un reçetesi, bireyi “içeriden” inşa ederek toplumu korur.
İhlas ve Tevhid: Kişinin yaptığı işi şöhret veya insanların takdiri için değil, sadece doğru olduğu için ve Allah rızası için yapmasıdır. İnsanın sadece Allah’a hesap vereceği bilinci, ona görünmez bir “manevi yasakçı” yerleştirir. Kimsenin görmediği yerde dahi haksızlık yapmayan kişi, anarşinin en büyük düşmanıdır.
İktisat ve Kanaat: Ekonomik hırsların insanları canavarlaştırdığı bir çağda, iktisat bir “izzet” kalesidir. Elindekine razı olmak, israftan kaçınmak ve başkasının malına göz dikmemek… İktisat eden, menfaat için kimseye boyun eğmez ve toplumdaki adaletin temelini atar.
Müsbet Hareket: Müsbet hareket, kelime anlamıyla “olumlu, yapıcı ve sonuç odaklı eylem” demektir. Ancak bu kavramın derinliği, sadece “iyi şeyler yapmak”tan çok daha ötededir.
Özellikle toplumdaki kargaşanın (zulmetli anarşiliğin) ve manevi çöküşün yaşandığı dönemlerde, bir emniyet supabı ve inşa stratejisi olarak kurgulanmıştır. Bu, bir “diriliş” hamlesidir. Başkasının yanlışıyla değil, kendi doğrusuyla meşgul olmaktır.
“İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğe iyiliğin en güzeliyle karşılık ver…”7 (Fussilet, 41/34) ayeti, müsbet hareketin Kur’ani temelidir.
Zulmetli anarşiliğin karanlığını dağıtacak tek ışık, “Müsbet Hareket”tir. Bu kavram, modern “çatışma çözümü” (conflict resolution) tekniklerinin çok ötesinde; manevi bir “inşa” faaliyetidir.
Müsbet hareket, reaktif bir öfke değil; proaktif bir iyilik hareketidir. Sadece kötülüğe sessiz kalmak değil, kötülüğün açtığı gedikleri “tamir” yoluyla kapatmaktır.
Burada mühim bir denge vardır: Bediüzzaman, anarşiyi genellikle “istibdat”ın (baskının) bir sonucu veya diğer yüzü olarak görür. Baskının olduğu yerde gizli bir anarşi birikir. Dolayısıyla müsbet hareket, sadece sokağa çıkmamak değil; aynı zamanda adaleti savunarak anarşinin zeminini (zulmü) kurutmaktır.
Bediüzzaman Hazretleri, hayatının son dersinde talebelerine “Bizim vazifemiz müsbet hareket etmektir” diyerek zulmetli anarşiliğe karşı en büyük barajı kurmuştur. Müsbet hareketin üç temel kuralı şudur:
1.Tahrip Etmemek, Tamir Etmek: Anarşi yıkar, müsbet hareket inşa eder.
2.Dahilde (İçeride) Silah Kullanmamak: Toplumun kendi içinde şiddete başvurmasını kesinlikle reddeder. “Bir caninin hatasıyla, ailesi veya köyü suçlanamaz” (Adalet-i Mahza) prensibiyle toplumdaki linçi engeller.
3.Asayişi Muhafaza Etmek: İmanı muhafaza etmenin ilk şartının toplum huzurunu korumak olduğunu savunur.
Marshall Rosenberg’in “Şiddetsiz İletişim” teorisiyle paralellik gösteren bu yaklaşım, düşmana değil; “düşmanlık duygusuna” düşman olmayı; yani nefretin kendisini kurutmayı hedefler.8
Müsbet hareketin temelinde “Adalet-i Mahza” yatar: Bir masumun hakkı, bütün halk için dahi iptal edilemez.9 Bu ilke, modern hukuktaki “suçun şahsiliği” ilkesinin en zirve noktasıdır.
Müsbet hareket, modern psikolojinin “duygusal zekâ”, sosyolojinin “toplumsal dayanışma” ve hukukun “evrensel insan hakları” dediği kavramların manevi bir harçla birleştirilmiş halidir.
Dijital Bir İhya Hareketi
Bugün bir tweet atarken, bir haberi teyit etmeden paylaşırken aslında ya orman yangınına benzin döküyoruz ya da bir kova su taşıyoruz. Müsbet hareket, dijital dünyada yalan habere karşı teyit (doğrulama); hakarete karşı nezaket; kutuplaşmaya karşı kardeşlik dili geliştirmektir.
Bu, sistemin bizi ittiği “reaktif” tepkilerden kurtulup, irademizi algoritmaların elinden geri alma eylemidir. Fizikteki entropi yasası uyarınca, düzensizlik kendiliğinden artar. Düzen ise ancak dışarıdan bir enerjiyle, yani bilinçli bir çabayla korunur.
Bir Masumun Gemisi
Zulmetli anarşilik, içinde bir cani var diye gemiyi batırmaya kalkan bir akıl tutulmasıdır. Müsbet hareket ise, o gemideki tek bir masumun hakkı için; gemiyi selametle limana ulaştırma iradesidir.
Dünyayı ve dijital mecraları karanlıktan kurtaracak olan, ekran başında “enaniyetini” terbiye eden; korkularını “tevekkül” ile aşan ve “ihlas” ile hareket eden fertlerin sessiz ama derin gayretidir. Unutulmamalıdır ki; “Gözünü kapayan, yalnız kendine gece yapar.”10
Geceyi bitirmek, sadece gözleri açmakla değil, müsbet bir niyetle ayağa kalkmakla mümkündür. Zulmetli anarşilik, bir dış dünya senaryosu değil; aslında her birimizin kalbinde, parmak uçlarında ve dilinin ucunda her an yeniden kurgulanan bir ihtimaldir.
Bir tweeti paylaşmadan önceki o üç saniyelik duraksama, bir haksızlık karşısında öfkeyle değil adaletle konuşma iradesi ve “başkası ne der” korkusunu “Hak ne der” inancına feda ediş…
Bugün ihtiyacımız olan şey, sadece yeni yasalar çıkarmak değil; kalplere “Ahiret inancı” ve “Allah korkusu” gibi manevi polisler yerleştirmektir. Ancak bu şekilde, modern çağın bu karanlık kaosu (entropisi) durdurulabilir ve toplum yeniden bir “vücudun azaları” gibi uyum içinde yaşayabilir.
İşte her bir müsbet adım, toplumdaki karanlığa atılmış bir ışıktır. Kaosun büyüklüğüne bakıp ümitsizliğe düşmek yerine, kendi iç dünyamızdaki desiseleri susturduğumuzda; dünya bir nebze daha aydınlanacaktır.
Unutmayalım ki, karanlığın hükmü; ilk ışık sızana kadardır.
Dipnotlar:
- Nursi, S. (2000). Mektubat, İstanbul. (29. Mektup, 6. Kısım olan “Hücumât-ı Sitte”).
- Hadis-i Şerif (T1921 Tirmizî, Birr, 15).
- Fromm, E. (1976). Sahip Olmak ya da Olmak, Çev: Aydın Arıtan, Arıtan Yayınevi. (Modern insanın nesneler ve imajlar üzerinden kurduğu kimlik bunalımı üzerine).
- Kur’an-ı Kerim, Bakara, 2/268.
- İbn-i Haldun. (2015). Mukaddime (Cilt 1-2), Çev: Süleyman Uludağ. Dergah Yayınları. (Asabiyet ve devletlerin çöküşü üzerine).
- Nursi, S. (2010). Mektubat (26. Mektup), İstanbul. (Milliyetçilik ve sosyal hayatın unsurları üzerine).
- Kur’an-ı Kerim, Fussilet, 41/34.
- Rosenberg, M. B. (2015). Şiddetsiz İletişim: Bir Yaşam Dili, Remzi Kitabevi. (Çatışma çözümü ve müsbet dil inşası üzerine).
- Nursi, S. (2010). Mektubat (15. Mektup, 2. Sual), İstanbul.
- Nursi, S. (2017). Eski Said Dönemi Eserleri, Münazarat, s. 171, İstanbul.
